Ο Χουρριτικός Ύμνος Νo. 6: Το Αρχαιότερο Μουσικό Ταξίδι της Ανθρωπότητας

Η μουσική αποτελεί μία από τις πιο παγκόσμιες και διαχρονικές εκφράσεις του ανθρώπινου ψυχισμού. Για αιώνες, οι ιστορικοί πίστευαν ότι οι ρίζες της δυτικής μουσικής δομής, της αρμονίας και της μουσικής σημείωσης (της παρτιτούρας) βρίσκονταν αποκλειστικά στην Αρχαία Ελλάδα του Πυθαγόρα και του Αριστόξενου. Ωστόσο, μια συγκλονιστική αρχαιολογική ανακάλυψη στα μέσα του 20ού αιώνα στα παράλια της Συρίας ανέτρεψε πλήρως αυτό το αφήγημα, μεταφέροντας τη γέννηση της καταγεγραμμένης μουσικής 1.400 χρόνια νωρίτερα, στην καρδιά του πολιτισμού των Χουρριτών.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, Γάλλοι αρχαιολόγοι πραγματοποιούσαν ανασκαφές στα ερείπια της αρχαίας κοσμοπολίτικης πόλης-κράτους Ουγκαρίτ (σημερινή Ras Shamra, στη βορειοδυτική Συρία). Η Ουγκαρίτ, κατά τη 2η χιλιετία π.Χ., αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά και πολιτισμικά σταυροδρόμια της Μεσογείου, όπου συναντιούνταν Αιγύπτιοι, Χετταίοι, Βαβυλώνιοι και Χουρρίτες.

Στο βασιλικό παλάτι της πόλης, μέσα σε στρώματα καταστροφής που χρονολογούνται γύρω στο 1400 π.Χ., οι ανασκαφείς έφεραν στο φως μια συλλογή από περίπου 36 πήλινες πινακίδες εγγεγραμμένες με σφηνοειδή γραφή. Ενώ οι περισσότερες πινακίδες ήταν σπασμένες σε μικρά κομμάτια, μία από αυτές, η οποία καταγράφηκε ως «Χουρριτικός Ύμνος No. 6» (h.6), βρέθηκε σχεδόν ακέραιη.

Όταν οι ειδικοί στη σφηνοειδή γραφή άρχισαν να μελετούν το κείμενο, συνειδητοποίησαν ότι δεν είχαν μπροστά τους ένα ακόμη οικονομικό αρχείο ή μια βασιλική επιστολή, αλλά κάτι που δεν είχε ξαναδεί ποτέ το ανθρώπινο μάτι: ένα πλήρες μουσικό έργο, με τους στίχους, τις νότες και τις οδηγίες εκτέλεσής του.

Η πήλινη πινακίδα του Χουρριτικού Ύμνου No. 6 είναι χωρισμένη με σαφήνεια σε δύο οριζόντια τμήματα, αποδεικνύοντας τη μεθοδικότητα των αρχαίων γραφέων:

• Το Επάνω Τμήμα (Οι Στίχοι): Περιλαμβάνει τους στίχους ενός θρησκευτικού ύμνου γραμμένου στη χουρριτική γλώσσα. Πρόκειται για μια βαθιά θρησκευτική προσευχή αφιερωμένη στη θεά Νικάλ (Nikkal), τη χουρριτική θεότητα των κήπων, των καρπών και της γονιμότητας (σύζυγο του θεού της Σελήνης, Γιαρίχ).
• Το Κάτω Τμήμα (Η Παρτιτούρα): Χωρίζεται από το επάνω μέρος με μια διπλή χαραγμένη γραμμή. Περιέχει μια σειρά από χουρριτικούς τεχνικούς όρους και αριθμούς. Αυτοί οι όροι αντιπροσωπεύουν συγκεκριμένα μουσικά διαστήματα (χορδές) και οι αριθμοί υποδεικνύουν πόσες φορές έπρεπε να πληγεί ή να παιχτεί η κάθε χορδή.

Η αποκυπρογράφηση της πινακίδας υπήρξε ένας πραγματικός άθλος που διήρκεσε δεκαετίες και απαίτησε τη συνεργασία γλωσσολόγων, αρχαιολόγων και μουσικολόγων. Το μεγάλο πρόβλημα ήταν ότι, ενώ η σφηνοειδής γραφή ήταν γνωστή από τα ακκαδικά κείμενα, η χουρριτική γλώσσα ήταν ελάχιστα κατανοητή.

Το μεγάλο βήμα έγινε τη δεκαετία του 1970 από την Dr. Anne Draffkorn Kilmer, καθηγήτρια Ασσυριολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϋ στην Καλιφόρνια. Η Κίλμερ, μελετώντας παλαιότερες βαβυλωνιακές πινακίδες που περιείχαν μαθηματικούς κανόνες για το κούρδισμα των οργάνων, κατάφερε να αντιστοιχίσει τους χουρριτικούς όρους της πινακίδας με συγκεκριμένα μουσικά διαστήματα (όπως τρίτες, τέταρτες και πέμπτες).

Η ανακάλυψη της Κίλμερ απέδειξε κάτι συγκλονιστικό:

• Οι Χουρρίτες χρησιμοποιούσαν μια επτατονική διατονική κλίμακα (μια κλίμακα 7 νοτών, παρόμοια με τη σύγχρονη μείζονα κλίμακα ή τη φυσική μινόρε).
• Η μουσική δεν ήταν απλώς μονοφωνική (μια απλή γραμμή μελωδίας), αλλά περιείχε ενδείξεις για αρμονία, καθώς ορισμένες χορδές έπρεπε να παίζονται ταυτόχρονα.

Η μετάφραση των στίχων, αν και παραμένει εν μέρει αποσπασματική λόγω των ιδιαιτεροτήτων της γλώσσας, αποκαλύπτει μια σπαρακτική παράκληση μιας γυναίκας που δεν μπορεί να κάνει παιδιά προς τη θεά Νικάλ:

Η παρτιτούρα του ύμνου γράφτηκε ειδικά για ένα έγχορδο όργανο με εννέα χορδές, το οποίο στα κείμενα αναφέρεται ως sammu (ένα είδος λύρας ή μικρής άρπας, παρόμοιας με αυτές που έχουν βρεθεί στους βασιλικούς τάφους της Ουρ).

Σύμφωνα με τις οδηγίες της πινακίδας, ο μουσικός (ή ο ιερέας) κρατούσε τη λύρα και τη γρατζουνούσε με ένα πλήκτρο (πένα) ή με τα δάχτυλά του, ενώ παράλληλα τραγουδούσε τους στίχους. Η μελωδία, όπως έχει αναπαρασταθεί από σύγχρονους μουσικούς, έχει έναν βαθύτατα μυσταγωγικό, ελεγειακό και τελετουργικό χαρακτήρα, μεταφέροντας αμέσως τον ακροατή στην ιερή ατμόσφαιρα των ναών της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.

Η σημασία του Χουρριτικού Ύμνου No. 6 εκτείνεται πολύ πέρα από την αρχαιολογική του αξία, καθώς κατέρριψε δύο μεγάλους ιστορικούς μύθους:

1. Η Προέλευση της Διατονικής Κλίμακας: Μέχρι την ανακάλυψη της Ουγκαρίτ, η επιστημονική κοινότητα θεωρούσε ότι η επτατονική κλίμακα και η δυτική θεωρία της μουσικής γεννήθηκαν στην κλασική Ελλάδα του 5ου και 4ου αιώνα π.Χ. Ο ύμνος απέδειξε ότι αυτή η δομή ήταν ήδη πλήρως ανεπτυγμένη στην Εγγύς Ανατολή τουλάχιστον 1.000 χρόνια πριν από την ακμή του ελληνικού πολιτισμού.
2. Η Ύπαρξη της Αρμονίας: Πολλοί πίστευαν ότι η αρχαία μουσική αποτελούνταν μόνο από απλές, μονοφωνικές μελωδίες (μία νότα τη φορά). Οι οδηγίες του ύμνου για ταυτόχρονο χτύπημα χορδών (διφωνία/αρμονία) απέδειξαν ότι οι αρχαίοι λαοί είχαν μια πολύ πιο εξελιγμένη αντίληψη για τον ήχο από ό,τι τους αναγνωρίζαμε.

Αν και ο πολιτισμός των Χουρριτών χάθηκε και η πόλη της Ουγκαρίτ καταστράφηκε και θάφτηκε στην άμμο γύρω στο 1180 π.Χ. κατά την Κρίση του Τέλους της Εποχής του Χαλκού, η μουσική τους κατάφερε να επιβιώσει αποτυπωμένη πάνω στον ψημένο πηλό.

Σήμερα, ο Χουρριτικός Ύμνος No. 6 έχει ηχογραφηθεί δεκάδες φορές από σύγχρονους μουσικολόγους και δεξιοτέχνες της αρχαίας λύρας (όπως ο Michael Levy και ο Richard Dumbrill). Όταν ακούει κανείς αυτή τη μελωδία στις μέρες μας, δεν ακούει απλώς έναν αρχαιολογικό θησαυρό, αλλά την ίδια την αυγή της ανθρώπινης μουσικής δημιουργίας — μια γέφυρα 3.400 ετών που αποδεικνύει ότι η ανάγκη του ανθρώπου να εκφράσει τις ελπίδες, τους φόβους και τις προσευχές του μέσα από τον ήχο παραμένει αναλλοίωτη στους αιώνες.

Αν βρήκες ενδιαφέρον το άρθρο, μη διστάσεις να το κοινοποιήσεις!