Διάβασα το πρώτο ελληνικό σαπφικό μυθιστόρημα του 1929

Δεν έγραψε ξανά ποτέ. Σε μια κίνηση ακραίας δραματικότητας και εσωτερικής δίνης, ίσως, λίγο πριν πεθάνει, στην Αθήνα το 1989, σε ηλικία 81 ετών, κατέστρεψε με τα ίδια της τα χέρια ολόκληρο το προσωπικό της φωτογραφικό αρχείο και τα ημερολόγιά της.

Διαβάστε επίσης:Ο Alice Cooper κατακτά τις λίστες των best-seller με τη νέα αυτοβιογραφία του

Είχε προλάβει, όμως, να χορτάσει το μυαλό της με γράμματα, ιδέες και γνώσεις, να ταξιδέψει και να ζήσει σε άλλες χώρες και μακρινές πόλεις, προφανώς να ερωτευτεί, να γίνει σπουδαία γιατρός και να παντρευτεί, μάλλον για τα μάτια του κόσμου, τον Έλληνα ομογενή από τη Ρουμανία Κωστίκα Μπογιατζόγλου, γεννημένο το 1895, που πέθανε το 1967. Επρόκειτο για έναν άνδρα τον οποίο η ίδια περιέγραφε αργότερα ως «πολύ καλό άνθρωπο» και «μπον βιβέρ».

Η Ελένη Μπακοπούλου θα δημοσιεύσει την εκτεταμένη αυτοβιογραφική μαρτυρία της, την οποία εκείνη δεν επιθυμούσε να δημοσιευτεί όσο ήταν ζωντανή, σε δύο τεύχη στην Οδό Πανός. Κολλημένη πια με την ύπαρξη, μαθαίνω πως ο κληρονόμος της, που έπαιζε μικρός στο Παγκράτι με τον γιο της μυθιστορηματικής Λίζας, έχει από εκείνη ένα ασημένιο φλάουτό της στη θήκη του και τους δίσκους της βινυλίου με κλασική μουσική. Μαθαίνω πως έπαιζε τένις, πως έγραφε ποιήματα, ήταν γλωσσομαθής, καπνίστρια και είχε κάνει σε ένα βιβλίο ιδιόχειρη αφιέρωση στον μεγάλο Αλεξανδρινό συμπατριώτη της, Κωνσταντίνο Καβάφη.

Και κάπου γράφει και έχω τσακίσει τη σελίδα: «Είμαι αποφασισμένη να τα θυσιάσω όλα. Περιφρονώ και φίλες και φίλους και γνωστούς. Αδιαφορώ για όλο τον κόσμο. Πολλοί το ’χουν μισοκαταλάβει και αρχίζει να γίνεται σούσουρο γύρω. Πολλοί θέλουν να μ’ απομακρύνουν απ’ τη Λίζα, γεμίζοντάς μου το κεφάλι για την ύποπτη ζωή της. Ώρες μού την παριστάνουν τόσο πρόστυχη και ποταπή, που φρίττω! Μα διαρκώς αμφιβάλλω και, σαν βρεθώ κοντά της, καταντώ να μην πιστέψω και να μισήσω ακόμα το πιο αξιόπιστο πρόσωπο!».

Οι παράξενοι βικτωριανοί γυναικείοι γάμοι της Βοστώνης και ο Χένρι Τζέιμς

Ένας έρωτας, ένας μεγάλος έρωτας, κάποτε και ένας μικρότερος —δεν πειράζει!— αρκεί! Είναι το αντίδοτο στις ζωές των ανθρώπων για τις μεγάλες απελπισίες, τις ήττες, την πλήξη, τη μοναξιά, την κούραση. Δεν αντέχεται ζωή χωρίς αγάπη. Και αγαπούσαμε πάντα. Ψυχές και όχι φύλα. Άτομα και όχι τεχνική συνεύρεσης.

Διαβάστε επίσης:«Το άλλο κρεβάτι»: Προδημοσίευση από το ανέκδοτο μέχρι σήμερα βιβλίο του Κώστα Ταχτσή - ΤΟ ΒΗΜΑ

Υπήρχαν ομόφυλες ενώσεις στην Αρχαία Ελλάδα και στη Ρώμη, στη Μεσοποταμία, σε περιοχές της Κίνας, που κυμαίνονταν από άτυπες, αλλά κοινωνικά αποδεκτές σχέσεις έως επίσημες τελετουργικές ενώσεις. Πόσο σημαντικό είναι, όμως, ότι ακόμη και στη βικτωριανή εποχή, την τόσο συντηρητική και σεμνότυφη, οι άνθρωποι ήταν ανοιχτοί στο να παντρεύονται γυναίκες μεταξύ τους, βρίσκοντας οικονομική ασφάλεια και συντροφικότητα, ανεξάρτητα από τους άνδρες.

Αυτές οι ενώσεις του ίδιου φύλου, γενικά μεταξύ εύπορων και μορφωμένων γυναικών, ονομάστηκαν «γάμοι της Βοστώνης». Η επισημοποίηση της σχέσης μεταξύ γυναικών ονομάστηκε «βοστωνέζικος γάμος», από το διαβόητο μυθιστόρημα του Χένρι Τζέιμς Οι Βοστωνέζοι. Πρόκειται για την ιστορία δύο εύπορων γυναικών στη Βοστώνη που ζούσαν μαζί ως ζευγάρι. Ο Τζέιμς βάσισε τους χαρακτήρες του μυθιστορήματός του στις φίλες του Σάρα Όρν Τζιούετ και Άννι Άνταμς Φιλντς. Όταν η Άννι έμεινε χήρα, αποφάσισαν να ζήσουν μαζί και πέρασαν 30 χρόνια ταξιδεύοντας στον κόσμο, υποστηρίζοντας νέους καλλιτέχνες και κυρίως συγγραφείς, ενώ άφησαν το αποτύπωμά τους στην εξέλιξη της κοινωνίας της Ανατολικής Ακτής των ΗΠΑ.

Μια πρώτη κυρία και η σύζυγός της, η Γερτρούδη Στάιν και η Άλις Τόκλας

Οι γάμοι της Βοστώνης ήταν τόσο αποδεκτοί, ώστε ακόμη και η Ρόζι Λίμπι Κλίβελαντ, αδελφή του προέδρου Γκρόβερ Κλίβελαντ, με περίοπτη θέση στην κοινωνία, αφού είχε καθήκοντα στο πλευρό του ως πρώτη κυρία, μιας και εκείνος ήταν ανύπαντρος, είχε επίσης παθιασμένη σχέση με την Εβάνζελιν Σίμπσον.

Διαβάστε επίσης:«Το άλλο κρεβάτι»: Ο Δημήτρης Παπανικολάου συστήνει το ανέκδοτο έργο του Κώστα Ταχτσή - ΤΟ ΒΗΜΑ

Όταν αναγκαζόταν να ζήσουν χωριστά, έγραφαν η μία στην άλλη παράφορες ερωτικές επιστολές που σώθηκαν στον χρόνο, ενώ έζησαν κάποτε στο σπίτι τους στην Ιταλία και τάφηκαν δίπλα δίπλα, σαν ζευγάρι.

Ο «γάμος της Βοστώνης» ως νομική συγκατοίκηση χρησιμοποιήθηκε και από τη Γερτρούδη Στάιν και την Άλις Τόκλας. Από την ημέρα που γνωρίστηκαν και για τα επόμενα τριάντα ένα χρόνια έμειναν μαζί —μέχρι που τις χώρισε ο θάνατος. Και ενώ συνέβαλαν καθοριστικά στη σύγχρονη τέχνη των αρχών του 20ού αιώνα και έζησαν έναν από τους πρώτους μεγάλους και φανερούς έρωτες που αρνήθηκαν να γίνουν απαγορευμένοι, ο γάμος της Βοστώνης είχε ξεπεραστεί νομικά και κοινωνικά όταν πέθανε η Στάιν. Ως αποτέλεσμα, η οικογένειά της πήρε όλη την -τεράστια- περιουσία της και η Τόκλας πέθανε μέσα στη φτώχεια, 21 χρόνια αργότερα.

Τουλάχιστον κηδεύτηκαν δίπλα η μία στην άλλη, στο κοιμητήριο Περ Λασέζ, στο Παρίσι, ώστε να ξαπλώνουν στην αιωνιότητα συντροφιά…

Ο γάμος της Βοστώνης στη γυναικεία ακαδημαϊκή κοινότητα του κολεγίου θηλέων Wellesley

Συνηθισμένες ήταν αυτές οι ενώσεις στο κολέγιο Wellesley, τόσο που μερικές φορές αναφέρονται και ως γάμοι του Wellesley. Η συγγραφέας Λίλιαν Φέντερμαν αναφέρει πως, στα τέλη του 19ου αιώνα, από τις 53 γυναίκες μέλη του καθηγητικού προσωπικού στο Wellesley, μόνο μία ήταν σε έναν παραδοσιακό γάμο με άνδρα, ενώ οι υπόλοιπες ζούσαν μεταξύ τους.

Ορισμένες επέλεξαν αυτόν τον τρόπο ζωής για να διατηρήσουν τις ακαδημαϊκές τους θέσεις, ενώ άλλες τον επέλεξαν απλώς και μόνο επειδή ήταν πλούσιες και δεν χρειάζονταν ή δεν ήθελαν έναν άνδρα να πάρει τον έλεγχο της ζωής τους. Οι σχέσεις των γυναικών στο πλαίσιο του γάμου της Βοστώνης ήταν κυρίως ερωτικές και σεξουαλικές, αλλά υπήρχαν και απλώς ρομαντικές ή πλατωνικές. Το γεγονός ότι η κοινωνία θεωρούσε τους γάμους της Βοστώνης μια αθώα διευθέτηση αποτελούσε ένα βολικό κάλυμμα για τις γυναίκες που διαφορετικά θα είχαν αποκλειστεί από την κοινωνία λόγω των προτύπων της εποχής.

Ο Χένρι Γουόντσγουορθ Λόνγκφελοου για τον έρωτα της Σεσίλιας και της Αλίκης

Και ενώ η εποχή ήταν, γενικά, εξαιρετικά σεμνότυφη, στα νεαρά κορίτσια επιτρεπόταν να μοιράζονται κρεβάτια, να αγκαλιάζονται δημόσια και, γενικά, να δείχνουν μεγάλη στοργή το ένα για το άλλο χωρίς στίγμα.

Το 1847, ο Χένρι Γουόντσγουορθ Λόνγκφελοου, στο διήγημά του Kavanagh, πολύ μοντέρνο για τα δεδομένα της εποχής, γράφει την ιστορία δύο νεαρών γυναικών, της Σεσίλιας και της Αλίκης, που βλέπουν την αχώριστη φιλία τους να γίνεται έρωτας, ενώ προετοιμάζονται για τους γάμους τους με τους απόμακρους μνηστήρες τους. Ένας σύγχρονος αναγνώστης μπορεί να αναγνωρίσει τη συμπάθεια του άνδρα συγγραφέα για την Αλίκη, καθώς εκείνη αρχίζει να καταλαβαίνει ότι τα συναισθήματά της για την καλύτερή της φίλη, τη Σεσίλια, αλλάζουν και ότι την ερωτεύεται.

Ο 20ός αιώνας και γιατί άλλαξαν όλα στη Δύση, ενώ στην Τανζανία οι Nyumba ntobhu καλά κρατούν

Δυστυχώς, η κοινωνική ανοχή σε αυτές τις σχέσεις άρχισε να αλλάζει γύρω στο 1920. Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Αμερική ήταν γεμάτη απίστευτη queer κουλτούρα και νυχτερινή ζωή. Στη συνέχεια ήρθαν η βία του όχλου, η ομοφοβία του Χόλιγουντ και το τέλος της Ποτοαπαγόρευσης, οδηγώντας την ελευθερία της αντισυμβατικής επιθυμίας πίσω στα σκοτεινιασμένα υπόγεια.

Η «ντουλάπα» γεννήθηκε και κυριάρχησε, βυθίζοντας ανθρώπους στην οδύνη. Ξαφνικά, όλες αυτές οι γυναίκες θεωρήθηκαν «λεσβίες» και, άρα, περιθωριακές, με αποτέλεσμα όλο και λιγότερες να επιλέγουν να ζήσουν μαζί.

Σήμερα, οι γυναίκες και η ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα έχουν δώσει μάχες για ορατότητα, συμβίωση και γάμο. Ωστόσο, σε άλλα μέρη του κόσμου, η επιλογή της κοινής ζωής με άλλες φίλες μπορεί να είναι τόσο αναγκαιότητα όσο και επιλογή.

Στην περιοχή Mara της βόρειας Τανζανίας, για παράδειγμα, μια ενδυναμωτική φυλετική παράδοση που ονομάζεται *nyumba ntobhu*, δηλαδή «το σπίτι των γυναικών», επιτρέπει στις γυναίκες να παντρεύονται η μία την άλλη για να εξασφαλίσουν τα προς το ζην, απουσία συζύγων. Τα οφέλη μιας τέτοιας ρύθμισης περιλαμβάνουν τη μείωση του κινδύνου ενδοοικογενειακής κακοποίησης, παιδικού γάμου, ακόμη και ακρωτηριασμού των γυναικείων γεννητικών οργάνων.

Η Αδελφότητα της Χρυσής Ορχιδέας της δυναστείας των Μινγκ

Πριν από εκατοντάδες χρόνια, στη νότια Κίνα του 14ου και του 15ου αιώνα, κατά την περίοδο της δυναστείας των Μινγκ, δημιουργήθηκε μια αδελφότητα ως ένδειξη αλληλεγγύης απέναντι στους ετεροφυλόφιλους γάμους, που συχνά ήταν καταπιεστικοί και καταχρηστικοί. Οι γυναίκες δεσμεύονταν με συμβόλαια με άλλες γυναίκες, τα οποία συνοδεύονταν από περίτεχνες τελετές.

Αυτοί οι γάμοι ήταν γνωστοί ως «Αδελφότητα της Χρυσής Ορχιδέας» και επέτρεπαν επίσης στα ζευγάρια γυναικών να υιοθετούν παιδιά, αλλά αυστηρά μόνο κόρες, οι οποίες στη συνέχεια είχαν το νόμιμο δικαίωμα να κληρονομήσουν περιουσία από τις μητέρες τους.

Ήταν, βέβαια, ένα εξαιρετικά προοδευτικό κοινωνικό κίνημα για την εποχή του, που παρείχε ένα εναλλακτικό μοντέλο κοινωνικής ασφάλισης για τις γυναίκες, το οποίο ακόμη και το 2022 δεν γινόταν αποδεκτό από όλες τις κοινωνίες.

Ενώ ορισμένες από τις σχέσεις της αδελφότητας ήταν επίσης σεξουαλικής φύσης, υπήρχε ακόμη και ένα σύστημα υποστήριξης για γυναίκες που δεν επέλεγαν ούτε μια ετεροφυλόφιλη ούτε μια σχέση με άτομο του ίδιου φύλου, αλλά έναν γάμο με τον εαυτό τους. Για τον εορτασμό αυτής της απόφασης γινόταν επίσης μια τελετή, η οποία περιλάμβανε μια γυναίκα που άλλαζε τα μαλλιά της από μακριές πλεξούδες στο παραδοσιακό στιλ του «παντρεμένου» κότσου. Αυτό σήμαινε στην κοινωνία ότι δεν ήταν διαθέσιμη για ερωτοτροπία. Οι γυναίκες αυτές ήταν γνωστές ως «αυτοχτενιζόμενες γυναίκες».

Για περισσότερα από 300 χρόνια, οι γυναίκες βρήκαν ασφάλεια και οικογένεια στις γυναίκες της Χρυσής Ορχιδέας. Σε ένα ημερολόγιο που γράφτηκε το 1937, ένας ταξιδιώτης περιέγραψε αυτή τη διευθέτηση ως εξής: «Δύο γυναίκες που ζουν μαζί, σαν να ήταν μία γυναίκα. Είναι τόσο κοντά όσο ένα κλωνί στάρι που περνά μέσα από μια πέτρα».

Κοινώς, οι γυναίκες, ακόμη και στη βικτωριανή εποχή ή την εποχή του Μεσοπολέμου στη Δύση, αλλά και αλλού στον κόσμο και μέσα στον χρόνο, όσο κι αν πιέζονταν από τις κοινωνικές συμβάσεις, κατάφερναν να μένουν μαζί για να βρουν την ευτυχία, την ανεξαρτησία, την επιτυχία και, κάποτε, την αγάπη, ακόμη κι αν χρειαζόταν, κάποιες φορές, να κάψουν τα βιβλία τους και να κρύψουν την ταυτότητά τους.