
Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Το Χειρόγραφο που βρέθηκε στη Θαραγόθα είναι μυθιστόρημα που απαιτεί γερό στομάχι από τον αναγνώστη. Είναι τέτοιο το πλήθος των πληροφοριών και οι – άπειρες – αναφορές του συγγραφέα σε μύρια όσα που απαιτεί υπομονή, τουλάχιστον στην αρχή, ώσπου να μπει κανείς στον λαβύρινθο των ιστοριών που ενσωματώνει στην αφήγηση ο συγγραφέας του.
Από εκεί και πέρα δεν θέλει να το αφήσει από τα χέρια του ώσπου να ολοκληρώσει την ανάγνωση – κι ας ξεπερνά σε μέγεθος τις 800 σελίδες.
Πρόκειται για πικαρέσκο μυθιστόρημα, είδος δημοφιλέστατο επί δύο και πλέον αιώνες (16ος αιώνας – αρχές του 19ου). Το πρώτο ήταν Ο Λαζαρίλιος ντε Τόρμες (1554), έργο ανωνύμου εξαιτίας του αντικληρικαλισμού του, που το γνωρίσαμε από τη σειρά της Ισπανικής Βιβλιοθήκης των Εκδόσεων των Φίλων που διηύθυνε ο αείμνηστος Κώστας Τσιρόπουλος. Κι έχει όλα τα χαρακτηριστικά του είδους: πρωτοπρόσωπη αφήγηση, ρεαλιστική γραφή, πρόσωπα που κινούνται σε μια κοινωνία τις τύχες της οποίας τις ορίζουν άλλοι, ελάχιστη πλοκή (σχεδόν καθόλου), και άλλα γνωρίσματα που θυμίζουν το Σατυρικόν του Πετρώνιου και τον Χρυσό γάιδαρο του Απουλήιου.
Η επίδραση του πικαρέσκο είναι μια μεγάλη ιστορία κι εξηγεί γιατί ένας πολωνός ευγενής του 18ου αιώνα, ονόματι Γιαν Ποτότσκι, συγγραφέας, γλωσσολόγος εθνολόγος και ταξιδιώτης, που έζησε στην περίοδο του Διαφωτισμού, αποφάσισε να γράψει ένα τέτοιο μυθιστόρημα, στην εισαγωγή του οποίου εξηγεί πώς «ανακάλυψε» το χειρόγραφό του που ήταν στα ισπανικά και του το μετέφρασαν στα γαλλικά. Και κάπως έτσι αρχίζει η αφήγηση.
Δαιδαλώδης αφήγηση
Ο Αφηγητής είναι – υποτίθεται, γιατί πρόκειται για τον συγγραφέα – ένας νεαρός αξιωματικός ονόματι Αλφόνς φαν Βόρντεν, που ταξιδεύει στην Ισπανία με σκοπό να ενωθεί με το σύνταγμά του που βρίσκεται στη Μαδρίτη.
Καθ’ οδόν θα βρεθεί σε ένα πανδοχείο γεμάτο με ασυνήθιστους άντρες και ωραίες γυναίκες: με τσιγγάνους, ιεροεξεταστές, έναν γεωμέτρη, έναν καβαλιστή και την ωραία αδερφή του, δύο μαυριτανές πριγκίπισσες και πλήθος άλλους. Ο καθένας από αυτούς του λέει και μια ιστορία, απίστευτη, κατά κανόνα, αλλά πάντοτε γοητευτική. Οι ιστορίες καλύπτουν 66 μέρες (όσα και τα κεφάλαια του βιβλίου).
Μολονότι το μυθιστόρημα έχει, όπως είπαμε, όλα τα χαρακτηριστικά του πικαρέσκο, έχει κι άλλα γνωρίσματα που το διαφοροποιούν και έχουν σχέση με τα ενδιαφέροντα του συγγραφέα: ερωτισμό, φιλοσοφικές θεωρίες ή ψευτοθεωρίες, ιστορικά γεγονότα, έντονο ενδιαφέρον για τις παραδόσεις της Ανατολής, μεταμορφώσεις, απόψεις περί τιμής και πλήθος άλλα.
Η αφήγηση είναι βέβαια ρεαλιστική, αλλά συχνά και γοτθική, κι όλα αυτά διαμορφώνουν έναν κόσμο δαιδαλώδη (μπορχεσιανό σχεδόν) στον οποίον εισέρχεται ο συγγραφέας, γεμάτον παρακάμψεις που δεν ξέρεις πού οδηγούν – κι αν οδηγούν πουθενά. Κι εκεί που έχουμε την ιστορία του αρχηγού των τσιγγάνων η αφήγηση επιστρέφει στον νεαρό αξιωματικό. Αυτός είναι άραγε ένα alter ego του Ποτότσκι; Ισως, αλλά δεν είμαι σίγουρος.
Οι επί μέρους αφηγήσεις εντάσσονται σε έναν περίτεχνο καμβά – για την ακρίβεια, ενώ διατηρούν την αυτονομία τους, ταυτοχρόνως αλληλοεπιδρούν και διαπλέκονται μεταξύ τους.
Σαν φούγκα του Μπαχ
Το εντυπωσιακότερο όμως, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι τόσο οι περίτεχνες ιστορίες ή τα τεχνάσματα που χρησιμοποιεί ο Ποτότσκι αλλά δύο γνωρίσματα που τα διακρίνουμε στην κλασική πεζογραφία – όπως και στη νεότερη: το πρώτο είναι το αφηγηματικό τέμπο, μουσικό, όπως τονίζει στο εξαιρετικό επίμετρό του ο Ρενέ Ραντριζανί, με αποτέλεσμα να θεωρεί το μυθιστόρημά του, ως σύνολο, ομόλογο μιας φούγκας του Μπαχ.
Και το δεύτερο, η εξαιρετική αποτύπωση των χαρακτήρων που δεν είναι διόλου μονοσήμαντοι. Ολοι τους διαθέτουν το ηθικό τους ανάστημα, όμως επ’ αυτού υπάρχουν και όρια. Η υπέρβαση των ορίων οδηγεί στη γελοιότητα και υπό αυτή την έννοια το Χειρόγραφο είναι ένα από τα ωραιότερα σατιρικά μυθιστορήματα και πολύ ορθά ο Ραντριζανί μάς λέει πως θυμίζει τα Ταξίδια του Γκάλιβερ και τον Δον Κιχώτη.
Αυτή η τρομερή ποικιλία για να συντεθεί και να μας δώσει έργο συνεκτικό απαιτεί μεγάλη συγγραφική δεξιοτεχνία. Θα μπορούσε κανείς να πει πολλά για τη θαυμάσια αρχιτεκτονική του μυθιστορήματος, όμως αυτό είναι μια άλλη ιστορία, καθώς θα έλεγε ο Κίπλινγκ.
Επιπλέον, ο Ποτότσκι για να μας δώσει τη συνολική εικόνα του κόσμου κρατά απόσταση από τα πρόσωπα του μυθιστορήματός του. Ταυτοχρόνως όμως δεν απομακρύνεται τόσο που να μοιάζει πως δεν τα καταλαβαίνει. Υπάρχουν επίσης πολλά πρόσωπα που περνούν από τη μια στην άλλη ιστορία – για διαφορετικούς λόγους το καθένα και υπό άλλες συνθήκες. Υπάρχουν, ακόμη, θέματα που επαναλαμβάνονται αλλά ποτέ δεν είναι τα ίδια. Ετσι είναι άλλωστε ο κόσμος, κι ο συγγραφέας πρέπει να μας δείξει ότι τον γνωρίζει σε όλες του τις πτυχές.
Για να χρησιμοποιήσω μια λέξη της μόδας από τη σύγχρονη κοινωνιολογία, το Χειρόγραφο είναι ένα «ολιστικό» μυθιστόρημα. Ως εκ τούτου, μπορεί να θεωρηθεί και σαν «μυθιστόρημα για το μυθιστόρημα» – κι επομένως, πρωτοποριακό, άρα σύγχρονο.



