Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Στρατής Τσίρκας, Περιπλανήσεις Επιλογή κειμένων – Επιμέλεια Θανάσης Θ. Νιάρχος. Εκδόσεις Καστανιώτη, 2026, σελ. 272, τιμή 15 ευρώ.
Οι νεότεροι αναγνώστες που δεν τη γνωρίζουν, ίσως και να αναρωτιούνται πώς πρόσωπα που έπαιξαν τότε μεγάλο ρόλο σήμερα έχουν λησμονηθεί. Δίκαια; Αδικα; Ποιος μπορεί να το πει αβρόχοις ποσί; Το όνομα Μ. Μ. Παπαϊωάννου, λ.χ., μπορεί να μην τους λέει τίποτε, αλλά εκείνη την εποχή μέσα στους κόλπους της Αριστεράς ο Παπαϊωάννου ανεβοκατέβαζε αξίες.
Ακόμη κι ο Μάρκος Αυγέρης, ένας χαρισματικός κριτικός, αλλά με ιδεολογικές παρωπίδες, ελάχιστα διαβάζεται σήμερα. Το ίδιο ισχύει και για τον Τίμο Μαλάνο, που απασχολεί πλέον μόνο όσους ασχολούνται με τις καβαφικές σπουδές. Αλλά αυτοί και άλλοι ξεχασμένοι σήμερα ήταν ο περίγυρος και με αυτούς συζητούσε αναγκαστικά ο Τσίρκας, που στην αρχή είχε άριστες σχέσεις με τον Μαλάνο και θαύμαζε το «κομψό» του γράψιμο, ώσπου να οδηγηθεί σε σύγκρουση μαζί του.
Ρεαλιστής και κοσμοπολίτης
Ο Τσίρκας ήταν ρεαλιστής αλλά και κοσμοπολίτης. Αριστερός στις ιδέες, πέρα και πάνω από αυτό όμως συγγραφέας. Εγραφε, ξαναέγραφε και επεξεργαζόταν τα γραπτά του πριν τα δημοσιεύσει, κρίνοντάς τα αυστηρά πριν τα παραδώσει στην κρίση των αναγνωστών.
Του επιτέθηκαν από την Αριστερά για την τριλογία του Ακυβέρνητες πολιτείες και μάλιστα τον διέγραψαν από το κόμμα χωρίς ο ίδιος να απαντά. Υποπτεύομαι ότι κατά βάθος γνώριζε και την αλήθεια και την αξία της/τους και περίμενε να τον δικαιώσει ο χρόνος.
Κρίνει ιδεολογικά το Αλεξανδρινό κουαρτέτο του Ντάρελ αλλά ως συγγραφέα τον θαυμάζει («τον κερατά» γράφει στις ημερολογιακές του σημειώσεις, γιατί ο Ντάρελ έγραψε για θέματα με τα οποία ήθελε να ασχοληθεί και ο ίδιος). Κοντολογίς, είχε βάλει ψηλά τον πήχη.
Το πνεύμα της εποχής
Ανάμεσα στα πολλά ενδιαφέροντα κείμενα υπάρχουν και δύο εξαιρετικά: το πρώτο έχει τίτλο «Η σχέση με την ιστορία» και είναι μια συνομιλία του Τσίρκα με τον Αλέξανδρο Κοτζιά και τον Παύλο Ζάννα που δημοσιεύτηκε στο «Δελτίο της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας», τχ. 3, 1979. Εχει εξαιρετικό ενδιαφέρον και για έναν πρόσθετο λόγο: ο Τσίρκας αναφέρεται στις περιπέτειές του κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις εντάσσει αφοπλιστικά στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής.
«Εγώ είμαι με τη θεωρία ότι όσο περισσότερες δυσκολίες βάλω προκαταβολικά στον εαυτό μου για να μείνω πιστός στο πνεύμα μιας εποχής τόσο πιο κοντά είμαι στο καλό μυθιστόρημα», που θυμίζει το μπαλζακικό «το μυθιστόρημα είναι η ιδιωτική ιστορία των εθνών». Και ας θυμίσω τους δύο μεγάλους ρεαλιστές που υπήρξαν πρότυπα του Τσίρκα: τον Μπαλζάκ και τον Σταντάλ.
Η δεύτερη συνομιλία με τίτλο «Η νεοελληνική πραγματικότητα και η πεζογραφία μας» είναι ανάμεσα στον Τσίρκα, τον Αλέξανδρο Αργυρίου, τον Αλέξανδρο Κοτζιά, τον Κώστα Κουλουφάκο και τον Σπύρο Πλασκοβίτη. Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Η Συνέχεια», τχ. 4, Ιούνιος 1973. Οι συνομιλητές δεν μασάνε τα λόγια τους, αλλά είναι προσεκτικοί στις διατυπώσεις τους – έχουμε ακόμη δικτατορία, λίγους μήνες πριν από την εξέγερση του Πολυτεχνείου.
Επαινοι στον Σεφέρη
Εχει περάσει πάνω από μισός αιώνας, τα όσα συνέβησαν είναι λίγο-πολύ γνωστά και οι συνομιλητές είναι διακεκριμένα μέλη των ελληνικών γραμμάτων. Εντυπωσιάζουν ωστόσο οι απόψεις του Στρατή Τσίρκα για τη νεοελληνική πεζογραφία. Αυτός ο τόσο αυστηρός και απαιτητικός με τον εαυτό του λέει εκείνο που σήμερα το θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο: πως η νεότερη ελληνική πεζογραφία δεν υπολείπεται και πολύ των αντίστοιχων στις μεγάλες χώρες της Ευρώπης. Δεν πρόκειται για ανεκτικότητα. Πρόκειται για καθαρή ματιά από έναν συγγραφέα που γνώριζε τη διεθνή πεζογραφία εκείνη την εποχή όσο λίγοι.
Εντυπωσιακή είναι και η στάση του Τσίρκα έναντι του Σεφέρη για τον οποίο τρέφει ανυπόκριτο θαυμασμό – μολονότι δεν υπάρχει ιδεολογική συνάφεια. Και ιδιαίτερα για το δοκίμιο του τελευταίου «Κ. Π. Καβάφης, Θ. Σ. Ελιοτ. Παράλληλοι» (παρ’ όλο που δεν είναι από τα καλύτερά του), το οποίο έλαβε υπόψη του για να γράψει το δικό του μνημειώδες και ανεπανάληπτο «Ο Καβάφης και η εποχή του».
Δεν είναι δυνατόν να περιγράψει κανείς σε ένα κείμενο το πεδίο των Περιπλανήσεων. Χρωστάμε χάρες στον ακαταπόνητο Θανάση Θ. Νιάρχο για την επιμέλεια και την επιλογή αυτών των κειμένων.