Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Το μεσημέρι της περασμένης Πέμπτης, η νέα μόνιμη γραμματέας της Σουηδικής Ακαδημίας Ινγκριντ Κάρλμπεργκ ανακοίνωσε στο διεθνές κοινό ότι το φετινό Νομπέλ Λογοτεχνίας απονέμεται στην Καναδή Αν Κάρσον για «το τολμηρό και ευρηματικό έργο της, το οποίο, μέσα από έναν παιγνιώδη διάλογο με την κλασική παράδοση, έχει δημιουργήσει νέες μορφές για τη σύγχρονη λογοτεχνία». Η βράβευση της καταξιωμένης ποιήτριας, δοκιμιογράφου, θεατρικής συγγραφέως, μεταφράστριας και καθηγήτριας της κλασικής γραμματείας δεν ήταν απρόσμενη. Το όνομά της ακουγόταν συχνά τα τελευταία χρόνια στις περί Νομπέλ συζητήσεις και ο βρετανικός «Guardian» την είχε υποδείξει ως μία από τις επικρατέστερες επιλογές, καθώς φέτος, αν έχουμε καταλάβει σωστά το μοτίβο της Σουηδικής Ακαδημίας την τελευταία δεκαετία, ήταν σειρά να βραβευθεί μια γυναίκα.
Σε ό,τι μας αφορά ειδικότερα, είναι μια γυναίκα που όλη η δημιουργικότητά της στρέφεται γύρω από την αρχαιοελληνική γραμματεία. Γεννημένη στο Τορόντο το 1950, διδάχθηκε αρχαία ελληνικά από έναν καθηγητή της στο σχολείο στην ώρα του μεσημεριανού φαγητού, όταν εκείνος διαπίστωσε ότι τη συνάρπαζε η ποίηση της Σαπφώς. Αργότερα σπούδασε Κλασική Φιλολογία και δίδαξε με τη σειρά της τα κλασικά γράμματα σε πολλά πανεπιστήμια των ΗΠΑ (Πρίνστον, Νέας Υόρκης, Μίσιγκαν) και του Καναδά (Κάλγκαρι, ΜακΓκιλ).
Ανατρεπτική και κλασική
Τα βιβλία της δεν είναι τυπικά. Ο ποιητικός λόγος, το δοκίμιο, το δράμα, το πεζό, το επίγραμμα, η εικαστική περιγραφή, η συνέντευξη, το σενάριο, όλα βρίσκουν τη θέση τους σε συνθέσεις που πηγάζουν από μεταμφιεσμένα προσωπικά βιώματα τα οποία συνδιαλέγονται με αρχαιοελληνικούς μύθους. Οι συνδυασμοί είναι απρόσμενοι και εκρηκτικοί, αναβιώνοντας τα αρχαία κείμενα με την ανατρεπτική φρεσκάδα της ματιάς της. Το διαζύγιο από τον πρώτο της σύζυγο και τα διαβάσματα της Σαπφώς έδωσαν καρπό, το 1986, το πρώτο της βιβλίο, το Ερως ο γλυκόπικρος (μτφρ. Ανδρονίκη Μελετλίδου, εκδ. Δώμα, 2019), που εξετάζει το παράδοξο του έρωτα στη λυρική ποίηση, στους τραγωδούς αλλά και στο άγνωστο στους πολλούς αρχαιοελληνικό μυθιστόρημα, και το οποίο θεωρείται πλέον κλασικό δοκίμιο.
Από πού να ξεκινήσει κανείς το διάβασμα για να την ανακαλύψει; «Αρχίστε από τη μέση» ήταν η πρόταση της Κάρσον όταν ερωτήθηκε σχετικά στην εθιμοτυπική συνέντευξή της με συνεργάτες της Σουηδικής Ακαδημίας. Η μέση βρίσκεται κοντά στην Autobiography of Red του 1998 (Αυτοβιογραφία του Κόκκινου, μτφρ. Χάρης Βλαβιανός, εκδ. Πατάκη 2026), το βιβλίο που την έκανε ευρέως γνωστή. Βασισμένο σε ποίημα του Στησίχορου που αναπλάθει τον μύθο του Γηρυόνη, παρουσιάζει τον γίγαντα του μύθου ως νεαρό αγόρι με κόκκινα φτερά που ερωτεύεται τον υπερόπτη Ηρακλή, ο οποίος, αφού τον σαγηνεύσει, τον εγκαταλείπει ανηλεώς. Η ιστορία του Γηρυόνη συνεχίζεται στο Red doc> του 2013, με τον ερωτευμένο ήρωα σε ώριμη ηλικία.
Εμείς και οι αρχαίοι
Το πρώτο βιβλίο της στα ελληνικά, τα Λίγα λόγια (μτφρ. Χάρης Βλαβιανός, εκδ. Πατάκη) κυκλοφόρησε το 2013. Την ίδια χρονιά είχε επισκεφθεί την Αθήνα και είχαμε επιχειρήσει να συνομιλήσουμε μαζί της. Αντιπαθεί τις συνεντεύξεις και επικοινωνεί μόνο με emails. «Δεν είναι νεκρή η αρχαία ελληνική γλώσσα, ορίστε, αυτή τη στιγμή μιλάμε για αυτή» μας έγραφε σε εκείνη τη συνέντευξη μέσω email απαντώντας σε σχετική ερώτηση. Κάτι αντίστοιχο απάντησε και την περασμένη Πέμπτη. Τι σχέση έχουν με τον κόσμο μας οι αρχαίοι; τη ρώτησαν. «Δεν με ενδιαφέρει τι σχέση έχουν εκείνοι με εμάς, αλλά τι σχέση έχουμε εμείς με αυτούς» ήταν τα λόγια της.
Μαζί με την Ομορφιά του συζύγου (μτφρ. Δημήτρης Αθηνάκης, Ευτυχία Παναγιώτου, εκδ. Πατάκη, 2023) οι τίτλοι της στα ελληνικά φθάνουν τους τέσσερις. Τα κείμενά της, αποσπασματικά, ελλειπτικά, φωτεινά και ερμητικά μαζί, είναι ένα ατέρμονο παιχνίδι αιρετικής διακειμενικότητας. Θραύσματα κειμένων και φωνών ενώνονται στα έργα της Κάρσον σε σύνολα που αποκτούν νέο νόημα, προτείνοντας κάτι σαν τον μίτο της Αριάδνης, ένα νήμα για να βγούμε με μια κάποια ασφάλεια από τη δική μας αποσπασματική πραγματικότητα βρίσκοντας νόημα στα σπαράγματα χρόνου, λέξεων, ιστοριών του παρελθόντος και του βίου μας. Ο Σιμωνίδης ο Κείος συναντιέται με τον Πάουλ Τσέλαν στο Economy of the Unlost του 1999 (Οικονομία του Μη Χαμένου), όπου οι δύο συγγραφείς βρίσκονται σε μια κατάσταση ανοικείωσης ανάμεσα σε κόσμους που αλλάζουν. Στο Men in the Off Hours του 2000 ο Θουκυδίδης συνομιλεί με τη Βιρτζίνια Γουλφ σε ένα δοκίμιο για τον χρόνο, κι ακολουθούν μια σειρά ποιημάτων με αφορμή πίνακες του Εντουαρντ Χόπερ, ένα πεζό ποίημα για τον Αντονέν Αρτό, μια θραυσματική βιογραφία της Αννα Αχμάτοβα, μεταφράσεις αρχαίων ελλήνων συγγραφέων… Πραγματείες, δοκίμια ή ποιητικές συνθέσεις; Τα βιβλία της, υβριδικά, είναι προκλητικά και ειδολογικά αταξινόμητα.
Στο ΝOX του 2010, αφιερωμένο στον αποξενωμένο αδελφό της, μετά τον θάνατό του από ναρκωτικά, συνομιλεί με το ελεγειακό ποίημα 101 του Κάτουλλου για τον θάνατο του αδελφού του, αντιπαραθέτοντας στους στίχους εκείνου φωτογραφίες, καρτ ποστάλ, αποσπάσματα επιστολών κι άλλα τεκμήρια από τη σχέση της με τον δικό της αδελφό, σε μια αισθητικά απαιτητική έκδοση που ανοίγει σαν ακορντεόν.
Σήμερα, η εβδομηνταεξάχρονη Κάρσον ξαναφέρνει το λογοτεχνικό Νομπέλ στον Καναδά – μετά τη βράβευση της Αλις Μονρό το 2013 – αλλά και στη νέα της χώρα, την Ισλανδία, όπου ζει τα τελευταία χρόνια με τον εικαστικό σύντροφό της, έχοντας αποκτήσει και ισλανδική υπηκοότητα. Εκεί τη βρήκε το τηλεφώνημα της Σουηδικής Ακαδημίας, που το δέχτηκε με έκπληξη ακούγοντας τον άνεμο και πίνοντας τσάι στην κουζίνα της. Στη συνέχεια είχε σκοπό να κλείσει το τηλέφωνο, που χτυπούσε ασταμάτητα, και να πάει μια βόλτα. Ποιος ξέρει, ίσως και να θυμηθεί λίγο τον Αρχίλοχο…
Ρηξικέλευθη σκέψη, χαμηλότονη φωνή
Μέχρι το τέλος του έτους αναμένεται από τις εκδόσεις Πατάκη το Men in the Off Hours σε μετάφραση Χάρη Βλαβιανού, το οποίο ετοιμάζεται με τον προσωρινό τίτλο Άντρες σε ώρες εκτός χρόνου. «Χάρηκα για αυτή την απονομή, πίστευα ότι θα πάρει το Νομπέλ η Κάρσον ή η Ατγουντ φέτος, γιατί η βράβευση μιας καναδής συγγραφέως έχει και πολιτική σημασία ως έκφραση υποστήριξης στον Καναδά απέναντι στις επιθετικές ΗΠΑ» σχολίασε ο μεταφραστής της σε μια σύντομη επικοινωνία με «Το Βήμα».
Ο ίδιος, ως αναγνώστης και ως μεταφραστής, θαυμάζει «την ιδιοφυή συνδυαστική της σκέψη, τις σχέσεις που δημιουργεί με συγγραφείς και κείμενα. Κυρίως όμως, σε μια εποχή που κανείς δεν διαβάζει ποίηση – είναι μια τέχνη που η ενέργειά της αναλώνεται εσωτερικά –, η Κάρσον έχει καταφέρει να γράψει ένα είδος λογοτεχνίας που αφορά περισσότερους ανθρώπους, όχι μόνο τους ποιητές, πράγμα που ασφαλώς είναι κέρδος και για την ποίηση – άλλωστε, κυρίως ποιήτρια είναι η Κάρσον –, αλλά ταυτόχρονα είναι κι αυτό που ένας καλός αναγνώστης αναζητά σήμερα για να πει ότι η λογοτεχνία τον αφορά».
Οσο για τη μεταφρασιμότητά της και τις δυσκολίες απόδοσης στα ελληνικά, εξήγησε ότι η Κάρσον είναι μια συγγραφέας που κάνει ρηξικέλευθες συνδέσεις, «αλλά τα κείμενά της δεν “φωνάζουν”, δεν είναι επιτηδευμένα. Το σημαντικό για τον μεταφραστή είναι να συλλάβει αυτή την ιδιοσυγκρασία της, το χαμηλότονο ύφος της, και να δημιουργήσει ένα αντίστοιχο ύφος με λέξεις ελληνικές».