Στιγμιότυπο από τη συναυλία στο Ηρώδειο.
Ποια είναι η αξία της ανθρώπινης ατέλειας, του αισθήματος, ακόμη και της οδύνης, στην τέχνη;
Η τέχνη είναι υποκειμενική. Υπάρχει τέχνη που δεν έχει συναίσθημα. Ένα λευκό κουτί μπορεί να πουληθεί σε δημοπρασία για εκατομμύρια. Η αξία στην τέχνη συνδέεται συχνά και με την προώθηση και την επικοινωνία. Ποιος καλλιτέχνης είχε την προβολή, ποιος κριτικός έγραψε γι’ αυτόν, ποιο σύστημα τον νομιμοποίησε.
Τα τραγούδια όμως υπηρετούν διαφορετικές ανθρώπινες ανάγκες. Υπάρχει μουσική για να χορέψεις, μουσική για να νιώσεις λύπη, μουσική για να νιώσεις χαρά, μουσική που σου λέει τι συμβαίνει στον κόσμο. Κάθε τραγούδι κουβαλά τον άνθρωπο που το δημιούργησε. Την προσωπικότητά του, τη γενιά του, τις εμπειρίες του.
Εκεί εισέρχεται η έννοια της ψυχής. Είναι ένα αίσθημα, μια κατάσταση ύπαρξης, μια ουσία. Ένα τραγούδι μπορεί να έχει τη δική του ψυχή. Κλασικά χριστουγεννιάτικα τραγούδια, κάποια γραμμένα τον 19ο αιώνα, ερμηνεύονται ξανά και ξανά. Υπάρχει κάτι σε αυτά τα τραγούδια που αγγίζει τους ανθρώπους. Έχουν συναίσθημα. Έχουν ψυχή.
Μπορεί κάποιος να γράψει κάτι «αληθινό» χωρίς να το έχει ζήσει;
Θαυμάζω βαθιά την Ντιάν Γουόρεν, γιατί έχει γράψει μερικά από τα πιο έντονα τραγούδια αγάπης, παρότι δεν έχει ζήσει τον έρωτα με τη συμβατική έννοια. Η δημιουργική φαντασία μπορεί να σε βάλει εκεί. Το ίδιο μπορεί να δει κανείς και στην Έμιλυ Ντίκινσον, που έγραψε ερωτικά ποιήματα σε έναν φανταστικό αγαπημένο.
Η ανθρώπινη δημιουργία δεν προϋποθέτει πάντα βιωμένη εμπειρία με τη στενή έννοια. Προϋποθέτει όμως συνείδηση, φαντασία, ευαισθησία, ικανότητα να χτίσεις έναν κόσμο. Σε αυτό ακριβώς το σημείο η τεχνητή νοημοσύνη παραμένει ανεπαρκής.
Πώς έχει αλλάξει η μουσική βιομηχανία στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης;
Η βιομηχανία, πλέον, συχνά αναζητεί ταλέντα στους αριθμούς των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης. Οι δισκογραφικές κοιτάζουν ποιος έγινε viral εκείνη την ημέρα στο TikTok. Το αποτέλεσμα είναι ότι άνθρωποι με πολλές προβολές μπορεί να δέχονται προτάσεις από εταιρείες χωρίς να ξέρουν απαραίτητα πώς να τραγουδούν, πώς να ερμηνεύουν ή πώς να σταθούν στη σκηνή.
Είναι βέβαια ένα είδος ψυχαγωγίας. Αλλά αυτή η κουλτούρα είναι κάτι διαφορετικό από τα τραγούδια που αντέχουν στον χρόνο και μιλούν στην ανθρωπότητα σε βαθύτερο επίπεδο. Αυτή είναι περισσότερο η δουλειά την οποία κάνω εγώ.
Τι σημαίνει για εσάς η συναυλία στο Ηρώδειο και το ντοκιμαντέρ που την καταγράφει;
Η ιδέα γεννήθηκε μέσα από μια συζήτηση με τον Γιώργο Λεμπέση. Στη συνέχεια μπήκε στην εξίσωση ο Φοίβος, με τον οποίο είχα συνεργαστεί στο άλμπουμ του Σάκη Ρουβά και στο τραγούδι «Όλα καλά». Είπε ότι πρέπει να γίνει στο Ηρώδειο. Και όλοι νόμιζαν ότι είμαστε τρελοί.
Η παραγωγή οργανώθηκε με τη σκηνοθετική συμβολή του Φωκά Ευαγγελινού. Στη σκηνή συμμετείχαν φίλοι και συνεργάτες, όπως ο Άλις Κούπερ, η Μπόνι Τάιλερ, η Ρίτα Γουίλσον αλλά και άλλοι Έλληνες και Αμερικανοί μουσικοί. Ιδιαίτερη θέση είχε μια γυναικεία ορχήστρα, την οποία ήθελε οπωσδήποτε να βρίσκεται στη σκηνή.
Η σκηνή σχεδιάστηκε σαν καθρέφτης, με έναν κυκλικό, ανακλαστικό χώρο που άλλαζε όψη σε κάθε τραγούδι. Περίπου 28 τραγούδια παρουσιάστηκαν, το καθένα με διαφορετική σκηνοθετική ταυτότητα. Αλλά η συναυλία είχε και έναν σαφή συμβολικό σκοπό, το να στηρίξει το Μουσείο της Ακρόπολης και την προσπάθεια επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα.
Γιατί θεωρείτε ότι τα Γλυπτά πρέπει να επιστρέψουν;
Πρέπει να συμβεί γιατί δεν είναι μεμονωμένα έργα τέχνης. Ο Παρθενώνας είναι από μόνος του ένα ενιαίο έργο τέχνης. Δεν πρόκειται απλώς για αντικείμενα μουσείου. Πρόκειται για τμήματα ενός ναού, με βαθιά πνευματική και πολιτισμική σημασία για την ελληνική ταυτότητα.
Η Ελλάδα βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία όταν ο Έλγιν αφαίρεσε τα Γλυπτά. Ήταν ένα έγκλημα όχι μόνο απέναντι σε αυτή τη χώρα, αλλά απέναντι στην ανθρωπότητα. Το Μουσείο της Ακρόπολης έχει δημιουργηθεί ακριβώς για να τα στεγάσει και να τα προστατεύσει. Δεν αρκεί να αποτυπώνονται σε γύψο τα κομμάτια που λείπουν. Πρέπει να επιστρέψουν. Υπάρχει μια ηθική υποχρέωση να συμβεί αυτό.