Είναι σπουδαίος παρατηρητής ο Όμηρος. Από τη μια μεριά, τα έπη του περιγράφουν μια εποχή απολύτως ανδροκρατούμενη και σκληρή: οι άντρες πολεμούν για τη δόξα αλλά και το κέρδος, και οι γυναίκες, συχνά, αποτελούν μέρος της λείας, λάφυρα σε έναν κόσμο φτιαγμένο από σίδερο και αίμα.
Δεν υποβιβάζει τις ηρωίδες του όμως. Δεν τις κάνει άβουλα πιόνια στη μοίρα τους, γιατί ταυτόχρονα καταλαβαίνει πως έχουν κι αυτές τα δικά τους, κρυφά όπλα στη φαρέτρα: Έχουν αιχμηρό μυαλό, πλούσια φαντασία, σιδερένια υπομονή και την ικανότητα να υφαίνουν κυριολεκτικά και μεταφορικά τις ζωές των ανδρών σε μια εποχή σκληρή όπου οι πόλεμοι γίνονταν σώμα με σώμα και τα σπαθιά αμείλικτα διαμόρφωναν τις νέες εποχές που γέννησαν τον σημερινό κόσμο μας.
Όταν λοιπόν το σύγχρονο Χόλιγουντ, δια στόματος Λουπίτα Νιόνγκο (η οποία θα ενσαρκώσει την Ωραία Ελένη στη νέα ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν), δηλώνει πως αν συναντούσε τον Όμηρο θα τον επέπληττε για τον «λίγο χώρο» που έδωσε στις γυναίκες σε σύγκριση με την επερχόμενη ταινία, το μόνο που πετυχαίνει είναι να αποκαλύψει τη βαθιά της άγνοια. Μια άγνοια που κρίνει τα θεμέλια της δυτικής λογοτεχνίας με επιφανειακούς, σύγχρονους όρους, αγνοώντας το ίδιο το κείμενο.
Και αν μιλάμε για όπλα, δεν υπάρχει πιο τρανό παράδειγμα από την ίδια τη θεά Αθηνά. Είναι η απόλυτη σύμμαχος, η καθοδηγήτρια δύναμη πίσω από κάθε μεγάλη κίνηση. Από τη μια μεριά, θα μπορούσε να παραμείνει στον Όλυμπο, αδιάφορη για τη μοίρα των θνητών. Δεν επαναπαύεται στη θεϊκή της φύση όμως, γιατί ταυτόχρονα καταλαβαίνει πως ο αγώνας κερδίζεται στο πεδίο της μάχης και του μυαλού. Κατεβαίνει στη γη, παίρνει μορφές, οργανώνει, προστατεύει και σκέφτεται. Έχει στη φαρέτρα της το πιο ακαταμάχητο πλεονέκτημα: την κοφτερή της λογική, τη στρατηγική της υπεροχή και την αδιαπραγμάτευτη πίστη της στον πολυμήχανο Οδυσσέα. Εκείνη είναι ο εγκέφαλος της νίκης, μια θηλυκή οντότητα που επιβάλλεται στους πάντες.
Μέσα από τις σελίδες του, ο Όμηρος δεν φίμωσε τις γυναίκες. Αντιθέτως, τους έδωσε φωνή και υπόσταση σε έναν κόσμο που τις ήθελε σιωπηλές.
Πώς έμοιαζε η «Ωραία Ελένη», σύμφωνα με τον Δημήτρη Λιαντίνη;
Τα όπλα στη φαρέτρα των γυναικών του Ομήρου
Αν διαβάσει κανείς προσεκτικά την Οδύσσεια, θα δει πως οι γυναίκες δεν στέκονται απλώς στο φόντο. Κινούν τα νήματα με τρόπους που η ωμή ανδρική βία αδυνατεί να αντιμετωπίσει:
- Η διπλωματία της Πηνελόπης: Δεν είναι το στερεοτυπικό θύμα που περιμένει καρτερικά κλαίγοντας. Είναι η απόλυτη πνευματική ισάξια του Οδυσσέα. Μόνη της σε ένα παλάτι γεμάτο εχθρούς, δεν σκύβει το κεφάλι. Χρησιμοποιεί το τέχνασμα του ιστού, παίζει με τον χρόνο και τη λαχτάρα των μνηστήρων, και στο τέλος, είναι εκείνη που υποβάλλει τον ίδιο τον σύζυγό της στη δοκιμασία του κρεβατιού. Έχει τον πλήρη έλεγχο του οίκου της.
- Η εξουσία της βασίλισσας Αρήτης: Στο νησί των Φαιάκων, τα πράγματα είναι ξεκάθαρα. Ο Οδυσσέας λαμβάνει ρητή εντολή: αν θέλει καράβι για να γυρίσει στην πατρίδα, δεν πρέπει να ικετεύσει τον βασιλιά, αλλά τη βασίλισσα Αρήτη. Εκείνη είναι που κρατά το πραγματικό κλειδί της εξουσίας και της πολιτικής απόφασης.
- Η διορατικότητα της Ελένης: Στη Σπάρτη της Οδύσσειας, η Ελένη δεν είναι ένα μετανιωμένο τρόπαιο. Όταν υποδέχεται τον Τηλέμαχο, είναι μια γυναίκα που διαβάζει τα συναισθήματα των ανδρών γύρω της και ρίχνει «νηπενθές» φάρμακο στο κρασί για να καταπραΰνει τον πόνο τους. Ξέρει ποια είναι, ξέρει το βάρος του παρελθόντος της, αλλά στέκεται όρθια, διαχειριζόμενη το παρόν της.
Η Ελένη ως σύμβολο και η αλήθεια των πλοίων
Υπάρχει και ένας δεύτερος, εξίσου σημαντικός μύθος που πρέπει να καταρριφθεί: η ρομαντική ή μάλλον απλοϊκή αντίληψη ότι ένας δεκαετής, αιματηρός παγκόσμιος πόλεμος της αρχαιότητας έγινε για τα μάτια μιας γυναίκας.
Η γεωπολιτική της Ύστερης Εποχής του Χαλκού ήταν ανελέητη. Οι Μυκηναίοι δεν διέσχισαν το Αιγαίο με χίλια καράβια ωθούμενοι από τον πληγωμένο εγωισμό του Μενέλαου. Η Τροία ήταν μια πόλη – φρούριο χτισμένη στο στρατηγικότερο σημείο της εποχής: έλεγχε τα στενά του Ελλησπόντου. Όποιος περνούσε από εκεί για να φέρει σιτηρά, χρυσό ή πολύτιμα μέταλλα από τη Μαύρη Θάλασσα στο Αιγαίο, πλήρωνε βαρύ φόρο.
Η ωραία Ελένη ήταν το ιδανικό άλλοθι. Ήταν το σύμβολο, η επικοινωνιακή αφορμή ένα casus belli περί προσβολής της ιερότερης αρχαιοελληνικής αξίας, της φιλοξενίας για να ενωθούν τα ελληνικά φύλα και να σπάσουν το οικονομικό μονοπώλιο της Τροίας. Ο πόλεμος έγινε για τα λιμάνια, τα διόδια και το εμπόριο, όχι για τον έρωτα.
Είναι εύκολο να κρίνουμε την ιστορία μέσα από τον παραμορφωτικό φακό των σημερινών δηλώσεων και των λαμπερών ρόλων. Όμως προτιμούμε να κοιτάμε κάτω από την επιφάνεια. Ο Όμηρος δεν περίμενε το σημερινό Χόλιγουντ για να αναδείξει τη γυναικεία δύναμη. Την είχε ήδη δει, την είχε αναγνωρίσει και την είχε τραγουδήσει με τον δικό του, αθάνατο τρόπο, χιλιάδες χρόνια πριν.
Η επιστήμη απαντά: Υπήρξε ποτέ ο Όμηρος ή τον επινοήσαμε;