Ο Christopher Nolan ξέρει καλά πώς να τραβά το ενδιαφέρον του κοινού. Όμως όσο πλησιάζει η κυκλοφορία του The Odyssey, τόσο μεγαλώνει και η συζήτηση γύρω από τις επιλογές του. Το θέμα δεν είναι μόνο αν η ταινία θα είναι καλή ή κακή. Είναι κυρίως αν μια τόσο σημαντική ιστορία της ελληνικής μυθολογίας και της παγκόσμιας λογοτεχνίας αντιμετωπίζεται με σεβασμό ή αν μετατρέπεται σε ένα ακόμη προϊόν της σύγχρονης πολιτισμικής μόδας. Και αυτό είναι που έχει εξοργίσει πολλούς θεατές και αναγνώστες.
Γιατί η Οδύσσεια δεν είναι απλώς ένα ακόμη story
Η Οδύσσεια δεν είναι απλώς μια περιπέτεια με τέρατα, θεούς και ταξίδια. Είναι ένα από τα πιο θεμελιώδη έργα του δυτικού πολιτισμού. Για αιώνες αποτελούσε βασικό κομμάτι της παιδείας, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε όλη την Ευρώπη. Οι αναφορές της υπάρχουν παντού: στη λογοτεχνία, στην τέχνη, στο θέατρο, ακόμα και στον τρόπο που στήνονται πολλές σύγχρονες αφηγήσεις. Η ιστορία του Οδυσσέα είναι στην ουσία μια ιστορία επιστροφής, μια πορεία ενός ανθρώπου που θέλει να γυρίσει στο σπίτι του, στη γυναίκα του και στο παιδί του, παλεύοντας με συνεχείς δοκιμασίες.
Οι επιλογές casting που άναψαν φωτιές
Μεγάλο μέρος της κριτικής επικεντρώνεται στο casting. Οι φήμες και οι πληροφορίες για ρόλους όπως ο Αχιλλέας, η Αθηνά και η Ωραία Ελένη έχουν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις. Ο λόγος δεν είναι απλώς αισθητικός. Για πολλούς, όταν αλλάζεις τόσο έντονα τα βασικά χαρακτηριστικά εμβληματικών μορφών, δεν κάνεις μια ουδέτερη καλλιτεχνική επιλογή. Κάνεις παρέμβαση σε ένα έργο με συγκεκριμένο πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο.
Η ένσταση εδώ είναι απλή: άλλο η δημιουργική ελευθερία και άλλο η πλήρης απομάκρυνση από την ταυτότητα των χαρακτήρων όπως τους ξέρουμε από την αρχαία παράδοση. Όταν μιλάμε για την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, δεν μιλάμε για άδειους καμβάδες πάνω στους οποίους μπορεί ο καθένας να προβάλλει ό,τι θέλει.
Ο Αχιλλέας δεν είναι ένας τυχαίος ήρωας
Η πιο έντονη συζήτηση αφορά τον Αχιλλέα. Και όχι άδικα. Στο ομηρικό σύμπαν ο Αχιλλέας δεν είναι απλώς ένας πολεμιστής. Είναι σχεδόν μυθική δύναμη της φύσης. Είναι ο τρομερός ήρωας που προκαλεί φόβο ακόμη και στους μεγαλύτερους αντιπάλους του. Το όνομά του συνδέεται με ωμή ισχύ, ταχύτητα, οργή και πολεμική υπεροχή. Όποιος διαβάζει τον Όμηρο καταλαβαίνει αμέσως ότι πρόκειται για μια μορφή σχεδόν υπεράνθρωπη.
Γι’ αυτό και πολλοί θεωρούν ότι αν τον παρουσιάσεις με τρόπο που ακυρώνει αυτή τη βασική εντύπωση, τότε δεν προσφέρεις νέα ανάγνωση. Απλώς αλλοιώνεις τον χαρακτήρα. Και σε τέτοιες περιπτώσεις, το κοινό νιώθει πως δεν βλέπει μια φρέσκια ερμηνεία, αλλά μια συνειδητή πρόκληση.
Το πρόβλημα δεν είναι η διαφορετικότητα, αλλά η αυθαιρεσία
Εδώ χρειάζεται μια πιο ψύχραιμη ματιά. Η συζήτηση δεν είναι τόσο απλή όσο “υπέρ ή κατά της διαφορετικότητας”. Το ζήτημα είναι αν η διαφορετικότητα ενσωματώνεται με σεβασμό στο πρωτότυπο ή αν χρησιμοποιείται σαν εργαλείο επιβολής μιας σύγχρονης ιδεολογικής γραμμής. Πολλοί υποστηρίζουν ότι το Hollywood δεν ενδιαφέρεται πραγματικά να αναδείξει άγνωστες ή αυθεντικές ιστορίες από άλλους πολιτισμούς. Αντί γι’ αυτό, προτιμά να παίρνει γνωστά κλασικά έργα και να τα “πειράζει” ώστε να εξυπηρετούν τις σημερινές πολιτισμικές συγκρούσεις.
Και πράγματι, αν ο στόχος ήταν η ουσιαστική εκπροσώπηση, υπάρχουν ήδη πρόσωπα μέσα στον ίδιο τον ελληνικό μυθολογικό κύκλο που θα μπορούσαν να αναδειχθούν.
Ο Memnon είναι το παράδειγμα που αγνοείται
Ένα πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα είναι ο Μέμνων, βασιλιάς της Αιθιοπίας, που εμφανίζεται στην παράδοση του Τρωικού Πολέμου και συγκρούεται με τον Achilles. Πρόκειται για μια μορφή ηρωική, αξιοπρεπή και δραματική, η οποία θα μπορούσε να δώσει αφορμή για μια πραγματικά πρωτότυπη και δυνατή κινηματογραφική ιστορία. Αν υπήρχε πραγματικό ενδιαφέρον για νέες οπτικές και ευρύτερη εκπροσώπηση, τέτοιοι χαρακτήρες θα ήταν ιδανική αφετηρία.
Αντί γι’ αυτό, βλέπουμε συχνά την πιο εύκολη λύση: αλλαγές σε ήδη γνωστούς χαρακτήρες, ώστε να δημιουργηθεί ντόρος. Αυτό όμως μοιάζει περισσότερο με πολιτισμικό marketing παρά με δημιουργική τόλμη.
Οι μεταφράσεις και η μάχη για το νόημα
Ένα άλλο σημείο της διαμάχης είναι οι σύγχρονες μεταφράσεις του Ομήρου, ειδικά όταν αυτές λειτουργούν σαν βάση για κινηματογραφικές προσαρμογές. Λέξεις που παραδοσιακά αποδίδουν τον Οδυσσέα ως πολύτροπο, πανούργο, ευέλικτο και σοφό, σε ορισμένες σύγχρονες προσεγγίσεις αποκτούν πιο ασαφείς ή μοντέρνες αποχρώσεις. Εκεί ακριβώς ξεκινά η καχυποψία: μήπως δεν έχουμε απλώς μετάφραση, αλλά επανασχεδιασμό του έργου μέσα από τον φακό της σημερινής ιδεολογίας;
Ο Οδυσσέας δεν είναι ένας απογοητευμένος σύγχρονος άνθρωπος που ψάχνει αφηρημένα την ταυτότητά του. Είναι ένας βετεράνος πολέμου που θέλει να επιστρέψει στην Ιθάκη, να ξαναβρεί τη θέση του, να αποκαταστήσει την τάξη και να επανενωθεί με την οικογένειά του. Αυτή είναι η καρδιά του έπους. Όταν το ξεχνάς αυτό, χάνεις το έργο.
Τα τέρατα της Οδύσσειας δεν είναι κοινωνικά σύμβολα
Ένα ακόμη σημείο που προκαλεί αντιδράσεις είναι η τάση να διαβάζονται μορφές όπως ο Πολύφημος, οι Σειρήνες, οι Λωτοφάγοι μέσα από σύγχρονα κοινωνικά και ψυχαναλυτικά φίλτρα. Φυσικά κάθε εποχή έχει δικαίωμα να ξαναδιαβάζει τα κλασικά έργα. Όμως υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα στην ερμηνεία και στην υπερβολή.
Ο Κύκλωπας δεν είναι κάποιο περίπλοκο σύμβολο αποικιοκρατίας. Είναι ένα τέρας που παραβιάζει την ιερή φιλοξενία, μια βασική ηθική αρχή του ομηρικού κόσμου. Οι Σειρήνες δεν κάνουν ψυχανάλυση στον Οδυσσέα. Είναι πειρασμός, κίνδυνος, παγίδα. Οι Λωτοφάγοι δεν είναι αλληγορία για κάτι μοντέρνο και ακατανόητο. Είναι η λήθη του σκοπού. Με απλά λόγια, όλα αυτά υπηρετούν το βασικό θέμα: ο άνθρωπος πρέπει να μείνει πιστός στον προορισμό του.
Η ελληνική διάσταση που λείπει
Πολλοί στην Ελλάδα δεν ενοχλούνται μόνο από το casting ή τις ερμηνείες. Ενοχλούνται και από κάτι πιο βαθύ: από το ότι μια τόσο ελληνική ιστορία συχνά μοιάζει να αποκόπτεται από την ίδια την ελληνική ταυτότητα. Όταν μιλάμε για τον Όμηρο, για την Τροία, για την Ιθάκη, για την Athena και τον Οδυσσέα, δεν γίνεται να αντιμετωπίζονται όλα σαν ένα γενικό, άχρωμο fantasy σύμπαν.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μια διεθνής παραγωγή πρέπει να είναι “μουσειακή”. Σημαίνει όμως ότι οφείλει να δείχνει ότι καταλαβαίνει το βάρος του υλικού που αγγίζει. Γιατί αλλιώς η ποικιλομορφία χωρίς Έλληνες σε ελληνικό έπος μοιάζει με αντίφαση.
Όταν το Hollywood κυνηγά περισσότερο τον θόρυβο παρά την ουσία
Η αίσθηση που μένει σε πολλούς είναι ότι το Hollywood έχει αρχίσει να στηρίζεται υπερβολικά στον θόρυβο της δημόσιας συζήτησης. Αντί να επενδύει σε καλό γράψιμο, ισχυρούς χαρακτήρες και αληθινή δραματουργία, ποντάρει σε επιλογές που θα προκαλέσουν αντιδράσεις στα social media. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η τακτική μπορεί να φέρνει προσωρινή δημοσιότητα, αλλά συχνά αφήνει πίσω της ταινίες χωρίς διάρκεια.
Τα μεγάλα έργα δεν μένουν ζωντανά επειδή ακολούθησαν την εκάστοτε μόδα. Μένουν ζωντανά επειδή κατάφεραν να αποδώσουν κάτι διαχρονικό για τον άνθρωπο. Και η Οδύσσεια το έχει ήδη κάνει αυτό εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Τι θα έπρεπε τελικά να περιμένουμε
Η ουσία είναι μία: κανείς δεν ζητά μια μηχανική, άκαμπτη αντιγραφή του Ομήρου. Μια νέα μεταφορά μπορεί να έχει προσωπικό ύφος, αισθητική τόλμη και φρέσκες ιδέες. Όμως όταν αγγίζεις ένα τόσο σπουδαίο έργο, πρέπει να ξέρεις ποια στοιχεία είναι ουσιώδη και ποια μπορούν να αλλάξουν. Αν χαθεί ο πυρήνας, τότε δεν μιλάμε για προσαρμογή αλλά για αντικατάσταση.
Η Οδύσσεια είναι πάνω απ’ όλα μια ιστορία για τον νόστο, για την επιμονή, για την πίστη στον προορισμό, για τον αγώνα να γυρίσεις εκεί που ανήκεις. Αν μια ταινία το θυμηθεί αυτό, έχει ελπίδα να σταθεί. Αν όχι, όσο μεγάλο κι αν είναι το όνομα του σκηνοθέτη, το αποτέλεσμα δύσκολα θα πείσει.
Συμφωνείτε ή θεωρείτε υπερβολικά τα παραπάνω;
Όπως και να ‘χει, αν σας άρεσε το άρθρο, μη διστάσετε να το μοιραστείτε και ρίξτε μια ματιά και στα υπόλοιπα σχετικά άρθρα του site.