Η δυτική κουλτούρα σήμερα είναι πολύ διαφορετική από ό,τι ήταν πριν από είκοσι χρόνια, και μερικές παλιές ταινίες το δείχνουν πολύ καλά. Κάποιες που κάποτε θεωρούνταν αθώες ή απλώς σκανδαλιστικές, πλέον θεωρούνται taboo για πληθώρα λόγων — από αλλαγή κοινωνικών αξιών μέχρι πραγματικές ποινικές υποθέσεις πίσω από τις κάμερες. Ακολουθεί ένας οδηγός με δέκα χαρακτηριστικές ταινίες που δείχνουν αυτήν την αλλαγή: τι τις έκανε αμφιλεγόμενες, τι συνεχίζει να λειτουργεί και πότε καλό είναι να σκεφτόμαστε περισσότερο πριν τις δούμε.
Heathers — σκοτεινή σάτιρα για την σχολική βία
Heathers είναι μια μαύρη κωμωδία που χειρίζεται θέματα όπως αυτοκτονία εφήβων, εκφοβισμός, διαχείριση της δημοτικότητας και σχολική βία με απόλυτα σατιρικό τρόπο. Σήμερα, σε μια εποχή όπου τα περιστατικά βίας στα σχολεία είναι πιο άμεσα και τραγικά, η ταινία χτυπά διαφορετικά: δεν επαινεί την κακοποίηση, την εξετάζει με κυνικό τρόπο και δείχνει πόσο τοξική μπορεί να γίνει μια μικρή κοινωνία. Η γλώσσα και οι ατάκες παραμένουν αιχμηρές, και αυτό που ήταν «επικίνδυνα διασκεδαστικό» τότε, σήμερα μοιάζει πιο σκοτεινό — αλλά και πιο σχετικό.
Porky’s — το αποτύπωμα της ανεξέλεγκτης εφηβικής κωμωδίας
Porky’s αντιπροσωπεύει την εκτόξευση της raunchy teen sex comedy των δεκαετιών του ’80 και του ’90: αδιάκριτο σεξουαλικό χιούμορ, κατασκοπεία σε ντουζιέρες, και αστεία που σήμερα θα θεωρούνταν πολιτικά ανεύθυνα ή ρατσιστικά. Η ταινία δεν είχε «φρένα» και έδωσε το στίγμα για ταινίες όπως το American Pie. Ως χρονικός κάδος, δείχνει τι θεωρούνταν κάποτε “αθώο” γέλιο — σήμερα μοιάζει περισσότερο σαν κοινωνικό ντοκουμέντο.
Jeepers Creepers — πότε η τέχνη γίνεται ηθικό δίλημμα
Jeepers Creepers είναι ένα καλό παράδειγμα ταινίας που τεχνικά λειτουργεί ως horror αλλά πρέπει να αποφευχθεί για ηθικούς λόγους. Ο σκηνοθέτης Victor Salva έχει καταδικαστεί για σεξουαλική κακοποίηση ανηλίκου και υπήρξαν αναφορές για βιντεοσκοπημένες πράξεις. Αυτό βάζει το θεατή μπροστά στο κλασικό δίλημμα τέχνη vs δημιουργός: ακόμα κι αν η ταινία έχει αξία, η υποστήριξή της χρηματοδοτεί και τον δημιουργό. Πολλοί θεωρούν ότι το σωστό είναι να μην ενισχύουμε οικονομικά τέτοιες παραγωγές.
Tootsie — ντύνοντας το θέμα του φύλου με χιούμορ και αυτοκριτική
Tootsie έχει τον πυρήνα μιας κλασικής ιδέας: άντρας μεταμφιέζεται ως γυναίκα για να προχωρήσει στην καριέρα του. Η ταινία όμως είναι περισσότερο από «άντρας σε φόρεμα»: προσφέρει μια μάθηση για την εμπειρία των γυναικών στον χώρο εργασίας, την υποτίμηση και την αντικειμενοποίηση. Για την εποχή της ήταν προοδευτική και έχει ισχυρά φεμινιστικά στοιχεία, αλλά σήμερα το πλαίσιο γύρω από τα ζητήματα ταυτότητας και σεξισμού έχει αλλάξει — ο τρόπος που αντιμετωπίζεται το θέμα θα κρίνονταν διαφορετικά σήμερα.
Striptease — εκμετάλλευση, σάτιρα και ένα παράξενο μείγμα
Striptease είναι μια ταινία που πολλοί θυμούνται για την εμφατική παρουσία της Demi Moore και για το περίεργο μείγμα εκμετάλλευσης και πολιτικής σάτιρας. Υπάρχει ένας σαρκασμός για τη διαφθορά (Burt Reynolds ως σεξουαλικά ανήθικος γερουσιαστής) αλλά και εμφανείς σκηνές που μπορεί να θεωρηθούν υπερβολικά εκτεθειμένες. Είναι ένα δείγμα ταινίας που παίζει με το γεγονός ότι το σεξουαλικό περιεχόμενο μπορεί να είναι μέρος της αφήγησης, αλλά σήμερα τέτοιες ισορροπίες συχνά κρίνουνται πιο αυστηρά.
Wedding Crashers & Shallow Hal — κωμωδίες μιας άλλης εποχής
Wedding Crashers αποτυπώνει την «bro comedy» εποχή του μέσου 2000: δύο πρωταγωνιστές που εξαπατούν γυναίκες για ερωτικούς σκοπούς παρουσιάζονται ως ήρωες. Αυτό σήμερα φαίνεται προβληματικό, γιατί η εξαπάτηση δεν είναι πια χιουμοριστικό στοιχείο χωρίς συνέπειες. Αντίστοιχα, Shallow Hal βασίζεται σε μια έξυπνη ιδέα — ο πρωταγωνιστής βλέπει μόνο «εσωτερική ομορφιά» μετά από ύπνωση — αλλά το πώς χειρίζεται την εικόνα του σώματος και την ειρωνεία του αστείου είναι ευαίσθητο και χρειάζεται προσοχή.
I Love You, Daddy — όταν μια ταινία εξαφανίζεται
Υπάρχει και το παράδειγμα μιας ταινίας που ποτέ δεν κυκλοφόρησε: I Love You, Daddy, γραμμένη και σκηνοθετημένη από Louis C.K., με μεγάλο καστ. Η ταινία θάφτηκε όταν αποκαλύφθηκαν οι καταγγελίες κατά του δημιουργού, και αυτό δείχνει πώς οι αποκαλύψεις μπορούν να επιφέρουν άμεσες συνέπειες για έργα που φαίνονταν έτοιμα για προβολή. Η είδηση ότι ο ίδιος αγόρασε τα δικαιώματα πίσω προσθέτει μια ακόμη στρώση ηθικού και νομικού προβληματισμού.
Leon: The Professional — αμφιλεγόμενη σχέση και μεγαλειώδεις ερμηνείες
Leon: The Professional είναι μια ταινία που πολλοί αγαπούν για την αισθητική, τις ερμηνείες (Jean Reno, Gary Oldman) και την έντονη ατμόσφαιρα. Η σχέση μεταξύ του ενήλικα και της νεαρής Natalie Portman είναι αυτό που σήμερα προκαλεί συζητήσεις: υπάρχει μια θολή ζώνη που πλησιάζει το ρομαντικό, και η ίδια η Portman αργότερα αναγνώρισε ότι δεν ένιωθε άνετα με μερικά στοιχεία. Η ταινία όμως παραμένει ισχυρή ως ανάμνηση βίαιου, συναισθηματικού κινηματογράφου.
Falling Down — ο εξοργισμένος «μέσος» και η σύγχρονη ανησυχία
Falling Down θα μπορούσε να θεωρηθεί σήμερα πιο επικίνδυνο από ό,τι όταν βγήκε: ακολουθεί έναν άντρα που ξεφεύγει και εκφράζει οργή κατά της κοινωνίας. Σε μια εποχή με μαζικές επιθέσεις, ριζοσπαστικοποίηση και ένταση στον δημόσιο διάλογο, η ταινία διαβάζεται διαφορετικά. Δεν προωθεί τη βία — την εξετάζει: τι τον σπρώχνει εκεί, τι σημαίνει η αποξένωση και πόσο εύκολα ο θυμός μπορεί να εκτραπεί σε επικίνδυνες πράξεις.
Τι μένει για εμάς σήμερα
Οι ταινίες αυτές λειτουργούν ως καθρέφτης της εποχής τους και ως υπενθύμιση ότι η κοινωνική ανοχή αλλάζει. Καμία λίστα δεν είναι απόλυτη: υπάρχουν ποιότητες στις περισσότερες ταινίες που στέκουν ακόμα — σκηνοθεσία, ερμηνείες, ιδέες — αλλά επίσης υπάρχει πλέον μια ισχυρή συζήτηση για το πού τραβάμε τα όρια. Η επιλογή να δεις ή όχι μια ταινία σήμερα είναι και ηθική και αισθητική: μερικές δουλειές αξίζει να αναλυθούν και να συζητηθούν, άλλες ίσως να αποφευχθούν ως μορφή στήριξης προς ανθρώπους με βεβαρυμένο παρελθόν.
Θυμήθηκες κάτι από τα παραπάνω; Σου άρεσε το άρθρο; Αν ναι, μοιράσου το ή διάβασε κι άλλα κείμενα στην ιστοσελίδα μας — αν το βρήκες ενδιαφέρον, ίσως βρεις και άλλες προτάσεις που θα σε κινήσουν.