Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Pexels
Το σχήμα του Ίκαρου, όπου η γρήγορη άνοδος οδηγεί σε συντριβή, η δομή της Σταχτοπούτας με την προσωρινή πτώση πριν από την τελική λύτρωση, καθώς και η δομή του Οιδίποδα συμπληρώνουν τον χάρτη των συναισθηματικών διαγραμμάτων που διέπουν τη μυθοπλασία.
Πέρα όμως από τις συναισθηματικές διακυμάνσεις, η ποσοτική χαρτογράφηση σε εκτενείς βάσεις δεδομένων αφηγηματικών μοτίβων, όπως το TV Tropes Dataset, αναδεικνύει συγκεκριμένους χαρακτήρες και πλοκές που επαναλαμβάνονται με σχεδόν εμμονική συχνότητα.
Το πιο κοινό στερεότυπο στη μυθοπλασία είναι αυτό του «εκλεκτού», όπου ένας φαινομενικά συνηθισμένος άνθρωπος ανακαλύπτει ότι είναι ο μόνος που μπορεί να σώσει τον κόσμο βάσει μιας αρχαίας προφητείας. Παράλληλα, ο σοφός μέντορας εμφανίζεται σταθερά για να καθοδηγήσει τον πρωταγωνιστή, μόνο και μόνο για να πεθάνει ή να εξαφανιστεί λίγο πριν από την κορύφωση της πλοκής, αναγκάζοντας τον ήρωα να σταθεί στα δικά του πόδια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της δομής είναι η ιστορία του Χάρι Πότερ.
Στο πεδίο των ανθρώπινων σχέσεων, το μοτίβο των εχθρών που μετατρέπονται σε εραστές και η συνθήκη της αναγκαστικής συγκατοίκησης αποτελούν τα πλέον δημοφιλή στερεότυπα στη σύγχρονη αισθηματική λογοτεχνία, ενώ στα αστυνομικά θρίλερ το τέχνασμα του μη αξιόπιστου αφηγητή παραμένει ο πιο συνηθισμένος τρόπος για να δημιουργηθεί η τελική ανατροπή.
Η υπολογιστική ανάλυση αποκαλύπτει επίσης και τις βαθιά ριζωμένες έμφυλες προκαταλήψεις. Μελέτες επεξεργασίας φυσικής γλώσσας που εξέτασαν τις λεκτικές συσχετίσεις σε κλασικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας έδειξαν ότι οι ανδρικοί χαρακτήρες συνδέονται σταθερά με ρήματα δράσης, ηγεσίας και λήψης αποφάσεων, ενώ οι γυναικείοι χαρακτήρες πλαισιώνονται συντριπτικά από επιθετικούς προσδιορισμούς που αφορούν την εξωτερική εμφάνιση ή συναισθηματικές καταστάσεις.
Η επιμονή της λογοτεχνίας σε αυτά τα στερεότυπα οφείλεται κυρίως στην ψυχολογία της ανάγνωσης και λιγότερο στην έλλειψη φαντασίας των συγγραφέων. Όπως επισημαίνουν οι ερευνητές στον τομέα της νευροαισθητικής και της θεωρίας της αφήγησης, ο ανθρώπινος εγκέφαλος χρησιμοποιεί τα στερεότυπα ως γνωστικές συντομεύσεις. Όταν ένας αναγνώστης αναγνωρίζει ένα γνώριμο μοτίβο, εξοικονομεί πνευματική ενέργεια από την αποκωδικοποίηση των κανόνων του κόσμου και διοχετεύει την προσοχή του στη συναισθηματική σύνδεση με τους χαρακτήρες.
Τα στερεότυπα αυτά αποτελούν μια παγκόσμια γλώσσα μέσω της οποίας οι άνθρωποι κατανοούν τις ιστορίες εδώ και χιλιάδες χρόνια – και όπως αποδεικνύουν οι πωλήσεις βιβλίων όπως ο Χάρι Πότερ, παραμένουν εξαιρετικά δημοφιλή.