Αναστασία Ζαχαροπούλου
Το παρόν κείμενο αποτελεί περίληψη μιας εκτενέστερης εργασίας. Επιδιώκει –εκτός των άλλων– να συμβάλει στην αντίληψη ότι η πολιτιστική κληρονομιά του παρελθόντος δε λειτουργεί ως χρυσοκέντητο τραπεζομάντηλο μέσα σ’ ένα μπαούλο ή σε μια προθήκη ενός μουσείου αλλά συνδιαλέγεται με το παρόν, συμβάλλει από τη μεριά της στη δράση για την αλλαγή της υπάρχουσας κατάστασης, εμπνέει, τονίζει ομορφιές και ξεχασμένα συναισθήματα υπενθυμίζοντάς μας την ύπαρξη μιας άλλης αισθητικής και ιδεολογικής ηθικής.
Από τη μελέτη των έργων του Λειβαδίτη και του Νταρουίς προκύπτουν αβίαστα, θα έλεγε κάποιος, οι ομοιότητες που ενυπάρχουν στο περιεχόμενο και στο ύφος τους∙ διαρκείς, σχεδόν εκκωφαντικές, αποκαλυπτικές για όσους πιστεύουν στη στρατευμένη τέχνη, στην τέχνη δηλαδή που από την οπτική του καταπιεσμένου λαού αναπαριστά τα βάσανά του, την απογοήτευση μα και την ελπίδα και τα όνειρά του.
Για να ζήσουμε/ πρέπει ν’ αρνηθούμε/ πως είναι νύχτα/ν’ αρνηθούμε/ πώς θα ξημερώσει λέει ο Λειβαδίτης.
Και σαν να τον ακούει ο Νταρουίς συμπληρώνει
Ας έρθει η ειρήνη σ’ εκείνον που μοιράζεται/ τη λαχτάρα μου για φως, το φως της πεταλούδας,/ μέσα στη νύχτα αυτού του τούνελ.
Ο Λειβαδίτης γεννιέται στην Αθήνα το 1922 και ο Μαχμούντ Νταρουίς στην Παλαιστίνη, στο χωριό αλ Μπίρουα, το 1942. Οι δύο ποιητές, οι οποίοι, αν και κατάγονται από διαφορετικές χώρες, αν και μιλούν διαφορετική γλώσσα, αν και δε γνωρίζονται και δε συνομιλούν σε πραγματικό χρόνο έχουν, ωστόσο, κοινές εμπειρίες πολέμου και κατοχής, κοινή κοσμοθεωρία, κοινό όραμα. Πρόκειται για μια ποίηση η οποία ξεπερνά τα όρια της πατρίδας που υμνεί, της μάνας που είναι ίδια παντού, των ανθρώπων που αγωνίζονται γιατί δεν μπορούν να ζήσουν αλλιώς και της φύσης που φιλοξενεί την ομορφιά μα και την ασχήμια της ζωής.
Το 2010 εκδίδεται στα ελληνικά η Κατάσταση πολιορκίας του Μαχμούντ Νταρουίς σε μετάφραση της Αγγελικής Σιγούρου (εκδ. μαΐστρος). Με το πέρασμα του χρόνου η πολιτική συγκυρία φέρνει το παλαιστινιακό για άλλη μια φορά στο προσκήνιο, με τον πλέον όμως τραγικό τρόπο, με μια γενοκτονία να εξελίσσεται καθημερινά και ο πληθυσμός της γης να την παρακολουθεί ζωντανά στις οθόνες του. Αυτή η ζοφερή πραγματικότητα οδηγεί στην έκδοση πλήθος ιστορικών και πολιτικών δοκιμίων, λογοτεχνίας και ποίησης, τόσο με έργα του Νταρουίς όσο και σύγχρονων Παλαιστίνιων ποιητών/τριών. Η παλαιστινιακή και γενικότερα η αραβική λογοτεχνία αλλά και θεωρητικά κείμενα μεταφράζονται στη γλώσσα μας απευθείας πλέον από τα αραβικά. Τούτο αποτελεί μεγάλη συμβολή στην προσέγγιση και κατανόηση αυτού του κόσμου, ο οποίος μας μεταφέρεται όχι πια με τα μάτια της Δύσης αλλά με τα μάτια των αυτοπτών μαρτύρων.
Οι στίχοι του Λειβαδίτη και του Νταρουίς γίνανε σύμβολα, συνθήματα, τραγούδια, κτήμα, των λαών τους γιατί εκφράζουν τα βάσανα μα και την ελπίδα τους για έναν άλλον κόσμο,
Και ο Λειβαδίτης και ο Νταρουίς ανήκουν ενεργά στην αριστερά, εξορίζονται, βιώνουν συλλήψεις και βασανισμούς. Ανήκουν σ’ εκείνη την κατηγορία ανθρώπων που συνδέουν το Εγώ με το Εμείς και αναπνέουν μέσα σε αυτό το άρρηκτο, διαλεκτικό σχήμα. Όπως γράφει και ο Νταρουίς, κάθε φορά που αναζητώ τον εαυτό μου βρίσκω τους άλλους. Και κάθε φορά που αναζητώ εκείνους βρίσκω μονάχα τον ξένο εαυτό μου. Μήπως είμαι ένα άτομο-πλήθος;
Και ο Λειβαδίτης συμπληρώνει τούτη τη σκέψη Γιατί οι άνθρωποι μόνο όταν βλέπουν τον εαυτό τους μέσα σου βεβαιώνονται ότι εσύ υπάρχεις.
Ο Λειβαδίτης εξορίζεται στη Μακρόνησο, στο Μούδρο, στον Άη Στράτη. Ο Νταρουίς ζει πολιορκημένος στην κατεχόμενη Ραμάλα. Έχουν μια παρόμοια ποιητική εξέλιξη ξεκινώντας από την ποίηση της αντίστασης, περνούν σταδιακά σε πιο προσωπικούς και εσωστρεφείς δρόμους, χωρίς ωστόσο να αποσυνδέσουν ποτέ το ατομικό από το συλλογικό.
Η ταύτιση με την πατρίδα και τις νέες συνθήκες ζωής μέσα σε αυτήν μαζί με την προσπάθεια του ισραηλινού κράτους να αφαιρέσει βασικά δικαιώματα των Αράβων, αποτελούν το υλικό για τα γραπτά του Νταρουίς, όπως διαβάζουμε για παράδειγμα στο ποίημα Χωρίς διέξοδο από τη συλλογή «Το τέλος της νύχτας» (1967)
Πατρίδα μου! Σε αναζητώ μέσα σου και δεν βλέπω παρά τις ρωγμές των χεριών σου πάνω από μέτωπα,/ Πατρίδα μου ανοίγεις μέσα στα συντρίμια έναν φεγγίτη;
Και πόσο μοιάζει μ’ αυτούς τους στίχους η πατρίδα του Λειβαδίτη από τη συλλογή «στίχοι γραμμένοι σε πακέτα τσιγάρα»: Πατρίδα/ Είσαι γεννημένη μες από φωτιές, από κραυγές κ αίματα/ […]/ Πατρίδα, είσαι γεννημένη απ’ τους πεθαμένους.
Στην «κατάσταση πολιορκίας» του Νταρουίς, ο χρόνος των συγκρούσεων ταυτίζεται με την προσμονή, με τον χρόνο σε καιρούς ειρηνικούς
Τη ζωή θα την αγαπήσουμε αύριο./ Όταν το αύριο θα είναι εδώ, θ’ αγαπήσουμε/ Τη ζωή όπως συνήθως,/ […]
Και σαν να παρεμβαίνει ο Λειβαδίτης σε αυτές τις σκέψεις γράφει στα «χειρόγραφα του φθινοπώρου»: Εκεί που τελειώνουν τα όνειρα, εκεί αρχίζει η ζωή μας […].
Τα ποιήματά τους αποτελούν κληρονομιά και παρακαταθήκη για τους λαούς που αγωνίζονται, για τους ανθρώπους που αναζητούν ένα αντίβαρο στη σκέψη τους ενάντια στη νοσηρότητα και στην αιμοδιψία της εποχής. Συγχρόνως όμως απογειώνουν αισθητικά την τρυφερότητα παντρεύοντάς τη με τον απλό καθημερινό λόγο καταφέρνοντας να αγγίξουν τις ευαίσθητες χορδές των πιο ελεύθερων, των πιο όμορφων ανθρώπων.
Αρπάζοντας το νήμα των στίχων τους σύγχρονες ποιήτριες και ποιητές, με τα δικά τους πλέον χαρακτηριστικά, ανανεώνουν και κρατούν ζωντανή την αντίδραση στη συστηματική προσπάθεια εξαθλίωσης της ανθρώπινης ζωής και αξιοπρέπειας. Όπως γράφει, για παράδειγμα, η σύγχρονη Παλαιστίνια ποιήτρια Φιντάα Αμπού Μάριαμ στη συλλογή της «Άφησα το πρόσωπό μου στον καθρέφτη»: Φοράω τακούνια/ για να πατήσω τον λαιμό του πολέμου /με μια κομψότητα που δε φοβάται πια./ Τον πόλεμο προδίδω,/ όταν με το αίμα μου φυτεύω/ ένα ποίημα/ και το ποτίζω με το φτωχό μου στόμα.
Οι στίχοι του Λειβαδίτη και του Νταρουίς γίνανε σύμβολα, συνθήματα, τραγούδια, κτήμα, δηλαδή, των λαών τους γιατί εκφράζουν τα βάσανα μα και την ελπίδα τους για έναν άλλον κόσμο, όπου η ειρήνη θα είναι
θρήνος για την καρδιά του νέου άντρα/ Που διαπεράστηκε από το στίγμα μιας γυναίκας/ Όχι από σφαίρες ή οβίδες.