Στο έργο του Φρίντριχ Νίτσε συναντάμε συχνά φιγούρες που μοιάζουν με φιλοσοφικούς υπερήρωες ή σκοτεινούς ειδωλολάτρες.
Μία από τις πιο αινιγματικές, αλλά και πιο παρερμηνευμένες μορφές, είναι αυτή του «Κυρίαρχου Ατόμου» (sovereign individual). Εμφανίζεται μόνο μία φορά, στο δεύτερο δοκίμιο της Γενεαλογίας της Ηθικής, κι όμως έχει ανοίξει μια τεράστια συζήτηση.
Είναι τελικά ο Κυρίαρχος Άνθρωπος ένα υπαρκτό πρότυπο, ο πρόδρομος του Υπεράνθρωπου, ή απλώς ένα φιλοσοφικό τέχνασμα;
Φρίντριχ Νίτσε: Τους γάμους τους κάνει δυστυχισμένους η …
«Γένεσις» χωρίς Θεό: Το ανθρωπολογικό παζλ
Αν διαβάσει κανείς τον Νίτσε επιφανειακά, νομίζει ότι περιγράφει έναν πραγματικό, ιστορικό τύπο ανθρώπου. Μιλάει για έναν «ελεύθερο άνθρωπο» με ακλόνητη θέληση, που έχει το δικαίωμα να δίνει υποσχέσεις και να τις κρατάει, κοιτάζοντας τους άλλους από ψηλά.
Στην πραγματικότητα, όμως, ο Κυρίαρχος Άνθρωπος δεν είναι ιστορικό πρόσωπο. Δεν είναι ένας «Homo Erectus» της φιλοσοφίας που μπορείς να εντοπίσεις σε μια συγκεκριμένη χρονολογία. Είναι η προσωποποίηση ενός σταδίου της ανθρώπινης εξέλιξης.
Ο Νίτσε ξεκινά με ένα προκλητικό ερώτημα: «Το να εκτρέψει ένα ζώο που θα μπορεί να δίνει υποσχέσεις δεν είναι αυτό το παράδοξο έργο που έθεσε η φύση στον εαυτό της σχετικά με τον άνθρωπο;» Όταν χρησιμοποιεί τη λέξη «φύση», δεν αναφέρεται σε κάποια θεότητα, αλλά στην ίδια την εξελικτική διαδικασία και την ανάγκη της κοινωνίας να τιθασεύσει το ανθρώπινο ζώο για να χτίσει πολιτισμό. Ουσιαστικά, μας προσφέρει έναν εναλλακτικό μύθο της δημιουργίας. Εκεί που η Βίβλος βάζει τον Αδάμ και την Εύα, ο Νίτσε βάζει την εξέλιξη της ανθρώπινης συνείδησης.
Λήθη, μνήμη, υπόσχεση: Τα 3 «Hacks» του ανθρώπινου μυαλού
Για να φτάσει ο άνθρωπος στο επίπεδο του «Κυρίαρχου», έπρεπε να περάσει από μια σκληρή διαδικασία που περιλαμβάνει τρεις βασικές ικανότητες:
- Η λήθη: Για τον Νίτσε, η λήθη δεν είναι αδυναμία, αλλά μια ενεργή, υγιής λειτουργία. Είναι το φίλτρο του εγκεφάλου μας που «πετάει» τα δισεκατομμύρια άχρηστα ερεθίσματα της καθημερινότητας για να μπορούμε να επιβιώσουμε χωρίς να τρελαθούμε.
- Η μνήμη: Για να ζήσουν οι άνθρωποι σε κοινωνίες, έπρεπε να μάθουν να θυμούνται βασικούς κανόνες («μην κλέψεις», «μην σκοτώσεις»). Αυτή η μνήμη, ιστορικά, χαράχτηκε στο μυαλό της ανθρωπότητας με εξαιρετικά βίαιους τρόπους και παραδειγματικές τιμωρίες.
- Η υπόσχεση (Το μεγάλο εξελικτικό άλμα): Εδώ γίνεται το θαύμα. Το Κυρίαρχο Άτομο δεν υπακούει απλώς σε κανόνες από φόβο. Έχει τόσο ισχυρή αυτοκυριαρχία που μπορεί να δεσμεύσει το μέλλον του. Όταν λέει «θα το κάνω», εγγυάται ο ίδιος για τον εαυτό του, ακόμα κι αν όλα γυρίσουν εναντίον του. Έχει έναν εσωτερικό νόμο.
Το σκοτεινό Glitch της ισότητας: Γιατί ο Νίτσε δεν πίστεψε ποτέ στο «Όλοι ίσοι»
Εδώ κρύβεται η πιο «σκοτεινή» και ελιτίστικη πλευρά του Νίτσε. Ο Κυρίαρχος Άνθρωπος δεν είναι μια δημοκρατική υπόσχεση ότι «όλοι μπορούν να γίνουν έτσι».
Στο νιτσεϊκό σύμπαν, οι άνθρωποι που έχουν το δικαίωμα να υπόσχονται ζουν δίπλα – δίπλα με εκείνους που ο φιλόσοφος αποκαλεί υποτιμητικά «ψεύτες» ή ανθρώπους χωρίς σταθερή θέληση. Με αυτόν τον κατασκευασμένο μύθο, προσπαθεί να δείξει ότι η ίδια η φύση και η εξέλιξη δημιουργούν αναπόφευκτα σκληρές ιεραρχίες: από τη μία πλευρά αυτοί που ορίζουν τις αξίες τους, και από την άλλη η μάζα που απλώς ακολουθεί έτοιμα, προκατασκευασμένα ηθικά συστήματα.
The Final Showdown: Ο κυρίαρχος του σήμερα ενάντια στον Υπεράνθρωπο του αύριο
Συχνά αυτές οι δύο έννοιες μπερδεύονται στο μυαλό μας. Ο Κυρίαρχος Άνθρωπος είναι αυτός που κατάφερε να δαμάσει το παρελθόν του και να αποκτήσει έλεγχο της θέλησής του μέσα από τα δεσμά της κοινωνίας. Είναι το «ώριμο φρούτο» της μέχρι τώρα εξέλιξης.
Αντίθετα, ο Υπεράνθρωπος (Übermensch) είναι ένα μελλοντικό, σχεδόν ουτοπικό ιδεώδες. Είναι εκείνος ο ριζοσπάστης δημιουργός που θα ξεπεράσει εντελώς την παραδοσιακή ανθρώπινη ηθική και θα γεννήσει ένα ολοκαίνουριο σύστημα αξιών, ελεύθερος από τα φαντάσματα και τις ενοχές του παρελθόντος.
10 λιγότερο γνωστά στοιχεία για την προσωπική ζωή του Φρίντριχ Νίτσε