
«Ήταν ένα τέρας». Με αυτή τη φράση περιγράφει ο εκδότης και βιβλιοπώλης Ότο Πέντσλερ την Πατρίσια Χάισμιθ, τη συγγραφέα που δημιούργησε έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους αντιήρωες της παγκόσμιας λογοτεχνίας, τον Τομ Ρίπλεϊ. Παρότι θαύμαζε το έργο της σε όλη του τη ζωή, η προσωπική τους γνωριμία δεν εξελίχθηκε όπως θα περίμενε κανείς.
Το 1984, η Χάισμιθ είχε συμφωνήσει να πραγματοποιήσει μια δημόσια ανάγνωση στο βιβλιοπωλείο του Πέντσλερ, το The Mysterious Bookshop, στη Νέα Υόρκη. Εκείνος περίμενε ότι η εκδήλωση θα συγκέντρωνε αρκετούς αναγνώστες, όμως εμφανίστηκαν μόλις τέσσερα άτομα.
Η συγγραφέας, τότε 63 ετών, δεν έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον ούτε για το κοινό ούτε για τη συζήτηση με τον οικοδεσπότη της. Οι αναγνώστες υπέγραφαν τα βιβλία τους και αποχωρούσαν μέσα σε λίγα λεπτά, ενώ η ίδια απαντούσε μονολεκτικά στις προσπάθειες του Πέντσλερ να πιάσει κουβέντα. Όταν εκείνος προσπάθησε να συζητήσει μαζί της για τη Γαλλία, η απάντησή της ήταν χαρακτηριστική: «Δεν αντέχω αυτούς τους καταραμένους Γάλλους».
Μια σπουδαία συγγραφέας με δύσκολο χαρακτήρα
Η Πατρίσια Χάισμιθ γεννήθηκε το 1921 στο Φορτ Γουόρθ του Τέξας και γνώρισε μεγάλη επιτυχία ήδη από το πρώτο της μυθιστόρημα, Strangers on a Train, το 1950. Η μεταφορά του στον κινηματογράφο από τον Άλφρεντ Χίτσκοκ συνέβαλε καθοριστικά στην αναγνωρισιμότητά της.
Ακολούθησε το The Price of Salt, που κυκλοφόρησε αρχικά με το ψευδώνυμο Κλερ Μόργκαν και αργότερα επανεκδόθηκε ως Carol. Το βιβλίο πούλησε περίπου ένα εκατομμύριο αντίτυπα. Το 1955 ήρθε το The Talented Mr Ripley, το οποίο εδραίωσε τη φήμη της ως μιας από τις σημαντικότερες συγγραφείς ψυχολογικού θρίλερ. Ωστόσο, από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 η πορεία της στις ΗΠΑ έγινε δυσκολότερη. Ο λογοτεχνικός της πράκτορας εκτιμούσε ότι τα βιβλία της ήταν υπερβολικά λεπτοδουλεμένα και οι χαρακτήρες της τόσο αντιπαθείς, ώστε δύσκολα θα μπορούσαν να έχουν εμπορική επιτυχία σε εκδόσεις τσέπης. Το 1984 δεν είχε πλέον Αμερικανό εκδότη.
Ο Πέντσλερ αποφάσισε τότε να αναλάβει την έκδοση έξι βιβλίων της, δημιουργώντας μάλιστα έναν νέο εκδοτικό οίκο, τον Penzler Books, επειδή η Χάισμιθ δεν ήθελε να συνδέεται αποκλειστικά με την αστυνομική λογοτεχνία. Η αντίδραση της Τζόαν Καν, της πρώτης επιμελήτριας των βιβλίων της, όταν έμαθε για τη συμφωνία, ήταν αποκαλυπτική. «Θεέ μου, τι έχεις πάθει;», του είπε. Αργότερα, όπως θυμάται ο ίδιος, συμφώνησαν ότι η συγγραφέας ήταν «τέρας». Ο Πέντσλερ θυμάται επίσης ένα περιστατικό κατά τη διάρκεια προώθησης βιβλίου. Μια νεαρή υπεύθυνη δημοσίων σχέσεων έφερε δύο τριαντάφυλλα για τη Χάισμιθ και τη σύζυγό του. Η συγγραφέας πήρε το δικό της και το πέταξε στο πάτωμα, χωρίς καν να κοιτάξει εκείνη που της το πρόσφερε.
Η Έλεν Μίρεν ενσαρκώνει τη συγγραφέα στα τελευταία χρόνια της ζωής της
Η προσωπικότητα της Χάισμιθ βρίσκεται στο επίκεντρο της νέας ταινίας A Talent for Murder, σε σκηνοθεσία του Άντον Κόρμπιν, με την Έλεν Μίρεν στον ρόλο της συγγραφέα. Η ταινία βασίζεται στο θεατρικό έργο της Τζοάνα Μάρεϊ-Σμιθ του 2014 και τοποθετεί τη δράση της στην Ελβετία, το 1995, λίγο πριν από τον θάνατο της Χάισμιθ.
Η Μίρεν προσεγγίζει την εξωτερική εμφάνιση της συγγραφέα με σκούρους φακούς επαφής, περούκα και μια χαρακτηριστική στάση σώματος που αναπαριστά τη φυσιογνωμία της. Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από έναν νεαρό Αμερικανό επιμελητή, ο οποίος προσπαθεί να πείσει τη Χάισμιθ να γράψει ένα τελευταίο μυθιστόρημα με πρωταγωνιστή τον Τομ Ρίπλεϊ. Η ιστορία είναι μυθοπλαστική, ωστόσο αξιοποιεί πραγματικές λεπτομέρειες από τη ζωή της, όπως τα ποτήρια γεμάτα αποτσίγαρα, τα σαλιγκάρια που διατηρούσε ως κατοικίδια και το καταφύγιο που είχε σχεδιάσει με αισθητική που θύμιζε ταινία του Τζέιμς Μποντ. Εκείνη την περίοδο η Χάισμιθ ζούσε μόνη, έχοντας τερματίσει την τελευταία της σχέση με τη μεταφράστρια Μονίκ Μπιφέ. Η σχέση τους είχε ξεκινήσει όταν η συγγραφέας ήταν 66 ετών και η σύντροφός της μόλις 27. Η προσωπική της ζωή είχε σημαδευτεί από δύσκολες σχέσεις, τη σεξουαλικότητά της, τον ανεκπλήρωτο έρωτα και τη συγκρουσιακή σχέση με τη μητέρα της.
Οι άνθρωποι που συνεργάστηκαν μαζί της θυμούνται μια αντιφατική γυναίκα
Η Άννα φον Πλάντα, επιμελήτρια των βιβλίων της στην Ελβετία, θυμάται ότι η πρώτη τους συνάντηση το 1984 ήταν εξίσου ψυχρή. Η Χάισμιθ την υποδέχθηκε χωρίς να ανταποδώσει τη χειραψία της, παρήγγειλε μια μπίρα και στη συνέχεια έμεινε σιωπηλή. Παρόμοια εμπειρία είχε και ο εκδότης Γκάρι Φισκέτζον, ο οποίος ανέλαβε αργότερα τα βιβλία της στις ΗΠΑ. Σε αντίθεση με άλλους συνεργάτες της, ο ίδιος διατηρούσε θετικές αναμνήσεις από τη σχέση τους. Θυμόταν ότι δεν είχαν ποτέ έντονη διαφωνία και ότι η Χάισμιθ μπορούσε να συζητήσει μαζί του για τη δουλειά της με εποικοδομητικό τρόπο.
Σε μια έκθεση βιβλίου στη Φρανκφούρτη, μάλιστα, οι δυο τους συζητούσαν για τις γάτες τους. Η συγγραφέας ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής στη Γερμανία και φρόντισε να του εξηγήσει πώς έπρεπε να πίνει κανείς σωστά την τοπική μπίρα, με τον αφρό στην κορυφή. Ο Φισκέτζον εκτιμούσε ότι η Χάισμιθ δεχόταν τις παρατηρήσεις του για τα χειρόγραφά της και συχνά πρότεινε η ίδια καλύτερους τρόπους για να βελτιώσει το κείμενο. Παράλληλα, θυμόταν τη γοητεία που της ασκούσε ο κόσμος γύρω της. Σε ένα δείπνο σε δημοφιλές εστιατόριο της Νέας Υόρκης, παρατηρούσε με ιδιαίτερη προσοχή τους ανθρώπους και τις συμπεριφορές τους.
Η Λιζ Κάλντερ, που συνεργάστηκε μαζί της στον εκδοτικό οίκο Bloomsbury από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 μέχρι τον θάνατό της, την περιγράφει ως «πολύ, πολύ ασυνήθιστη». Η Χάισμιθ σχολίαζε διαρκώς όσα συνέβαιναν γύρω της, από την εμφάνιση των άλλων μέχρι τις πιο μικρές λεπτομέρειες του περιβάλλοντος. Παρά την κοινωνική της αδεξιότητα, είχε στενούς φίλους στη Βρετανία, τη Γαλλία και την Ελβετία, ανθρώπους που δεν σχετίζονταν με την επαγγελματική της ζωή.
Τα ημερολόγια αποκάλυψαν και τη σκοτεινή ιδεολογία της
Η Χάισμιθ διατηρούσε επί δεκαετίες προσωπικά ημερολόγια, επιστολές και ιστορίες, συνολικά 56 τόμους που φυλάσσονταν τακτοποιημένοι σε μια ντουλάπα με λευκά είδη στο σπίτι της. Μετά τον θάνατό της, το 1995, το ελβετικό εκδοτικό συγκρότημα Diogenes ανέλαβε τη διαχείριση της λογοτεχνικής της κληρονομιάς. Το υλικό των ημερολογίων έφερε στο φως τις αντισημιτικές και ρατσιστικές απόψεις της.
Η φον Πλάντα, στην εισαγωγή της έκδοσης των ημερολογίων το 2021, εξήγησε ότι οι απόψεις της συγγραφέα παρουσιάστηκαν με πιστότητα, ακόμη και όταν ήταν προσβλητικές. Σε ορισμένες ακραίες περιπτώσεις, ωστόσο, οι εκδότες επέλεξαν να μην της δώσουν δημόσιο βήμα για την αναπαραγωγή τους. Ο Πέντσλερ παραδέχεται ότι η Χάισμιθ είχε έντονα αρνητικές προκαταλήψεις απέναντι σε πολλές ομάδες ανθρώπων. Ωστόσο, όπως λέει, η ίδια η λογοτεχνική της αξία δεν μπορούσε να αγνοηθεί.
Γιατί τα βιβλία της εξακολουθούν να γοητεύουν
Παρά τον δύσκολο χαρακτήρα και τις προκαταλήψεις της, οι άνθρωποι που συνεργάστηκαν μαζί της αναγνωρίζουν τη μοναδικότητα της γραφής της. Η ακρίβεια στην περιγραφή των χαρακτήρων, η ψυχολογική ένταση και η σκοτεινή ματιά στην ανθρώπινη φύση αποτελούν βασικά στοιχεία του έργου της. Στα μυθιστορήματα του Τομ Ρίπλεϊ, ο τρόμος δεν προκύπτει μόνο από τις πράξεις βίας, αλλά κυρίως από την αυξανόμενη ευχαρίστηση που αντλεί ο πρωταγωνιστής από αυτές. Η Χάισμιθ καταφέρνει να δημιουργεί χαρακτήρες που κινούνται ανάμεσα στη γοητεία και την απειλή, αφήνοντας τον αναγνώστη να αμφιβάλλει διαρκώς για τα κίνητρά τους.
Η επιτυχία της ήταν μεγαλύτερη στην Ευρώπη απ’ ό,τι στις ΗΠΑ. Χαρακτηριστικό είναι ότι ένα από τα μεταγενέστερα μυθιστορήματά της, το Found in the Street, πούλησε περίπου 40.000 αντίτυπα στη Γερμανία, έναντι μόλις 4.000 στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο εκδότης Ρόμπερτ Γουάιλ, ο οποίος συνέβαλε στην επανέκδοση των βιβλίων της στις ΗΠΑ από το 1998, θεωρεί ότι η Χάισμιθ διέθετε ένα σπάνιο ταλέντο στη σύντομη φόρμα. Μπορούσε, όπως λέει, μέσα σε μόλις 12 σελίδες να δημιουργήσει μια ιστορία που άφηνε τον αναγνώστη με την αίσθηση ότι έχει δεχθεί ένα χτύπημα.
Η ανανεωμένη κινηματογραφική και τηλεοπτική προσοχή στο έργο της, με πιο πρόσφατη την τηλεοπτική μεταφορά του Ripley από το Netflix και την ταινία του Άντον Μάρεϊ-Σμιθ με τη Μίρεν, δείχνει ότι η λογοτεχνική της κληρονομιά εξακολουθεί να ενδιαφέρει το κοινό.
Η Πατρίσια Χάισμιθ πέθανε από καρκίνο του πνεύμονα και αναιμία στις 4 Φεβρουαρίου 1995, σε ηλικία 74 ετών. Στην επιμνημόσυνη τελετή της στην Ελβετία παρευρέθηκαν αρκετοί άνθρωποι που την αγαπούσαν, αλλά λίγοι από τον εκδοτικό κόσμο. Όπως θυμάται η Λιζ Κάλντερ, όσοι είχαν γνωρίσει τη δύσκολη πλευρά της δεν αναγνώριζαν απαραίτητα τη γυναίκα για την οποία θρηνούσαν οι στενοί της φίλοι. Ίσως αυτή να είναι και η πιο σύνθετη εικόνα της Χάισμιθ: μια γυναίκα που μπορούσε να είναι αγενής, σκληρή και προκατειλημμένη, αλλά ταυτόχρονα να γράφει με εντυπωσιακή ενσυναίσθηση για τις πιο σκοτεινές πλευρές της ανθρώπινης ψυχής.
Πηγή: Guardian



