Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγήΑγριοι καιροίΜετάφραση Κωνσταντίνος Παλαιολόγος. Εκδόσεις Καστανιώτη, 2026, σελ. 400, τιμή 22 ευρώ
Αμερικανικά ΜΜΕ και κέντρα εξουσίας
Το οικονομικό μέγεθος της United Fruit υπερέβαινε κατά πολύ το αντίστοιχο αρκετών μεγάλων αμερικανικών εταιρειών, όμως για να διασφαλιστούν τα συμφέροντά της θα έπρεπε να αλλάξει η κακή εικόνα που είχε η εταιρεία στα ΜΜΕ και τα κέντρα εξουσίας των ΗΠΑ. Αυτή την αλλαγή την έφερε σε πέρας ο Μπερνέζ, αναλαμβάνοντας υπεύθυνος δημοσίων σχέσεων της εταιρείας. Ηταν ο πιο κατάλληλος στο να πείσει όχι μόνο όσους βρίσκονταν σε υψηλές θέσεις στα κέντρα εξουσίας, αλλά – και πρωτίστως – τους διαμορφωτές της κοινής γνώμης πως η αμερικανική ήπειρος απειλούνταν από κομμουνιστική διείσδυση.
Ούτε κι αυτό όμως ήταν αρκετό. Η United Fruit, που οι εκτάσεις τις οποίες κατείχε είχαν μέγεθος χώρας, δεν πλήρωνε φόρους, δεν την απειλούσαν ανταγωνιστές και δεν έπρεπε να μειωθούν τα κέρδη της για πενήντα τουλάχιστον χρόνια. Για να μην αλλάξει αυτό το καθεστώς, οι χώρες της Κεντρικής Αμερικής θα έπρεπε να έχουν δικτατορικές κυβερνήσεις.
Χυδαίοι στρατιωτικοί
Τι είδους αξιωματικοί όμως διοικούσαν τον στρατό στη Λατινική Αμερική; Από τον βαθμό του ταγματάρχη και πάνω οι περισσότεροι το θεωρούσαν «φυσικό» να καταλάβουν την εξουσία αν τους παρουσιαζόταν η ευκαιρία. Αξεστοι, αδίστακτοι, μέθυσοι, χυδαίοι παρελαύνουν μέσα από τις σελίδες του μυθιστορήματος. Ολοι τους σχεδόν έχουν εκτός από τη σύζυγο και την ερωμένη τους, αλλά συχνάζουν και στους οίκους ανοχής.
Οι περισσότεροι είναι γνωστοί με τα παρατσούκλια τους: ο Τρελιάρης, ο Αόρατος, ο Μίστερ Κάκα (ή Τσεκουρόφατσας κατά τους κολλητούς του), το Στιλέτο, η Αράχνη, ο Μουγκός, ο Αργόμισθος, ο Αηδιαστικός και αρκετοί άλλοι, όχι μόνο στρατιωτικοί αλλά και πολιτικοί. Παρατσούκλι είχαν δώσει ακόμη και στη CIA, που την αποκαλούσαν Μητριά.
Πολιτικό θρίλερ
Το πολιτικό θρίλερ που ακολουθεί μοιάζει απίστευτο. Τον Ιανουάριο του 1953 ο Αϊζενχάουερ εκλέγεται πρόεδρος και οι ΗΠΑ αποφασίζουν να ανατρέψουν διά των όπλων τον νόμιμο πρόεδρο της Γουατεμάλας Χακόμπο Αρμπενς (τον Μουγκό). Επειτα από εισήγηση του συνταγματάρχη Καστίγιο Αρμας (Τσεκουρόφατσας) οι Αμερικανοί θα υποστηρίξουν την ένοπλη εισβολή των μισθοφόρων του λεγόμενου Απελευθερωτικού Στρατού, που αποτελείται από κάθε καρυδιάς καρύδι.
Νέος υπουργός Εξωτερικών τω ΗΠΑ είναι ο Τζον Φόστερ Ντάλες και επικεφαλής της CIA ο αδελφός του Αλεν Ντάλες – και οι δύο πρώην εντολοδόχοι της United Fruit. Το παρασκήνιο είναι απερίγραπτο, αλλά ο συγγραφέας το παρουσιάζει με εκπληκτική ενάργεια. Εμπλέκονται επίσης και οι γειτονικές χώρες: η Ονδούρα, η Δομινικανή Δημοκρατία του αιμοσταγούς Τρουχίλιο, η Νικαράγουα του Σομόσα, η Αϊτή του Φρανσουά Ντιβαλιέ.
Ο χασάπης της Ελλάδας
Κατά το μεγαλύτερο μέρος η επιχείρηση χρημοτοδοτείται από τη CIA και συντονιστής της είναι ο πρέσβης Τζον Εμιλ Πιουριφόι, ο αποκαλούμενος Χασάπης της Ελλάδας, με το παρατσούκλι, τώρα, Καουμπόης, που από τη χώρα μας μεταφέρθηκε στη Γουατεμάλα. Ο δαιμόνιος Πιουριφόι όμως απέκτησε κι άλλα παρατσούκλια, όπως Βασιλέας και Ανθύπατος. Ο Αρμπενς ανατρέπεται και αναλαμβάνει ο Καστίγιο Αρμας. Η United Fruit ανακτά τα παλιά της προνόμια (να μην πληρώνει φόρους), ένα πογκρόμ εξαπολύεται εναντίον των υποστηρικτών του Χακόμπο Αρμπενς, πολλοί δολοφονούνται άγρια, οι δολοφόνοι δεν διστάζουν να σκοτώσουν ακόμη και τα σκυλιά και τις κότες, άλλοι κλείνονται στις φυλακές και άλλοι καταφεύγουν στις ξένες πρεσβείες για να σωθούν.
Οι δικτάτορες όμως έχουν κι εκείνοι κακό τέλος. Ο Τρουχίλιο δολοφονείται, όπως και ο Καστίγιο Αρμας. Κακό τέλος είχε και ο Πιουριφόι. Στη Γουατεμάλα έμεινε ως το 1955, όταν διορίστηκε πρέσβης στην Ταϊλάνδη. Εκεί, στις 12 Αυγούστου της ίδιας χρονιάς σκοτώθηκε σε αυτοκινητικό δυστύχημα γιατί ο οδηγός του δεν κατάφερε να αποφύγει τη σύγκρουση. Μαζί του σκοτώθηκε και ο γιος του.
Ο Τρουχίλιο, ο αιμοσταγής δικτάτορας που ο Μάριο Βάργκας Λιόσα τον «απαθανάτισε» στο κλασικό του μυθιστόρημα Η γιορτή του τράγου, δολοφονήθηκε από συνωμότες αφού έμεινε στην εξουσία επί τριάντα ένα χρόνια και η δράση του δεν περιορίστηκε μόνο στη Δομινικανή Δημοκρατία αλλά και σε άλλες χώρες. Η περιουσία που είχε αποκτήσει καταληστεύοντας τη χώρα του ξεπερνούσε τα πέντε δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ. Ο Καστίγιο Αρμας δολοφονήθηκε στο προεδρικό ανάκτορο στις 26 Ιουλίου 1957 από ένα μέλος της φρουράς του με δύο σφαίρες. Το πραξικόπημα του 1954 και τα επόμενα χρόνια ως το 1960 υπήρξαν, σύμφωνα με τους ιστορικούς, οι απαρχές του εμφυλίου πολέμου της Γουατεμάλας που διήρκεσε ως το 1996, οδηγώντας στο θάνατο 200.000 πολίτες.
Αφού πέρασαν τα χρόνια…
Το τελευταίο μέρος του μυθιστορήματος τιτλοφορείται «Μετά». Τα χρόνια έχουν περάσει και η αφήγηση γίνεται πρωτοπρόσωπη. Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα συναντά κάπου κοντά στο Λάνγκλεϊ (έδρα της CIA) τη γερασμένη πλέον – και εκπατρισμένη – Μάρτα Μπορέρο Πάρα, κάποτε Μις Γουατεμάλα, που έπαιξε μεγάλο ρόλο στην ανατροπή του Χακόμπο Αρμπενς. Εκείνη ζει τώρα με τις αναμνήσεις της, παραμένει φανατική αντικομμουνίστρια και εξομολογείται στον συγγραφέα πως ο αχυράνθρωπος των Αμερικανών, συνταγματάρχης Κάρλος Καστίγιο Αρμας και επικεφαλής του πραξικοπήματος εναντίον του Χακόμπο Αρμπενς, υπήρξε ο μεγάλος έρωτας της ζωής της.
Η ίδια μιλάει με υπεκφυγές, αλλά ο Μάριο Βάργκας Λιόσα είναι βέβαιος πως παρείχε πολύτιμες υπηρεσίες στη CIA, μολονότι δεν το ομολογεί. Η παρουσία της Μάρτα Μπορέρο Πάρα διατρέχει το μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος. Στην αρχή ως μικρό κορίτσι, κατόπιν ως νεαρή γυναίκα, έπειτα ως ώριμη γυναίκα που διατηρεί πλήθος σχέσεων με πολιτικούς και ισχυρά πρόσωπα, για να φτάσουμε στο τέλος, που είναι πλέον γριά αλλά διατηρεί την παλιά της κοκεταρία, όταν της παίρνει συνέντευξη ο κορυφαίος συγγραφέας.