Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Ένα βιβλίο 832 σελίδων εμφανίζεται το τελευταίο διάστημα – και – στις ελληνικές παραλίες, κάτω από αρμυρίκια και ομπρέλες – αυτό μπορεί να καταλάβει κανείς από τα social media τουλάχιστον. Η Χερσόνησος με τα άδεια σπίτια (εκδ. Μεταίχμιο), το λογοτεχνικό χιτ του Νταβίντ Ουκλές, που ασχολείται με τον Ισπανικό Εμφύλιο και παντρεύει την ιστορία με τον μαγικό ρεαλισμό, έχει γυμνάσει, θέλοντας και μη, τα χέρια πολλών εγχώριων αναγνωστών. Κι αυτή είναι μια καλή είδηση. Η γυμναστική, άλλωστε, κάνει καλό. Και η ανάγνωση επίσης, ειδικά όταν οι περισσότεροι, λόγω της διάσπασης προσοχής, αποφεύγουν τα μεγάλα βιβλία.
Πώς φτάσαμε όμως σε αυτό το σημείο; Γιατί η Χερσόνησος με τα άδεια σπίτια αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα που μας θέλει να διαβάζουμε κυρίως μικρά σε έκταση βιβλία;
Το φαινόμενο που στον αγγλοσαξονικό τύπο περιγράφεται ως «book intimidation» (ο φόβος που προκαλεί ένα βιβλίο) εμφανίστηκε τα τελευταία χρόνια και πιο συγκεκριμένα, από τότε που καταφέραμε να χωρέσουμε όλο τον κόσμο και τις πληροφορίες του μέσα στην τσέπη μας. Οι πληροφορίες που λαμβάνουμε ακαριαία μέσω των κινητών μας, κάνουν το ογκώδες λογοτεχνικό βιβλίο να μοιάζει με δέσμευση. Και πολλοί άνθρωποι γύρω μας δεν συμπαθούν ιδιαίτερα τις δεσμεύσεις.
Η συρρίκνωση της προσοχής
Η δυσκολία να βυθιστούμε σε εκτενή κείμενα είναι, φυσικά, υπαρκτή. Σύμφωνα με έρευνες του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, ο μέσος χρόνος εστίασης ενός ανθρώπου σε μια οθόνη (δεν μιλάμε καν για σελίδα βιβλίου) πριν αποσπαστεί η προσοχή του έχει μειωθεί δραματικά: από τα 2,5 λεπτά που ήταν το 2004, έχει πέσει πλέον σε μόλις 47 δευτερόλεπτα.
Παράλληλα, τα στοιχεία της αμερικανικής στατιστικής υπηρεσίας αποκαλύπτουν μια σταθερή υποχώρηση του χρόνου που αφιερώνουν οι άνθρωποι στην ανάγνωση για ευχαρίστηση, με τους νεότερους αναγνώστες να διαθέτουν κατά μέσο όρο λιγότερο από 10 λεπτά την ημέρα σε βιβλία.
Όταν ο εγκέφαλος συνηθίζει στη συνεχή παραγωγή ντοπαμίνης που προσφέρουν τα βίντεο των 15 δευτερολέπτων σε TikTok και Instagram, η προοπτική ενός μυθιστορήματος 800 σελίδων προκαλεί γνωστική υπερφόρτωση πριν καν ανοίξουμε το βιβλίο.
Η απώλεια της «μεγάλης φόρμας»
Ακόμη και στα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα, η εικόνα αλλάζει δραματικά. Πρόσφατη ανάλυση του περιοδικού The Atlantic ανέδειξε μια πραγματικότητα που ανησυχεί τους ακαδημαϊκούς: φοιτητές κορυφαίων αμερικανικών πανεπιστημίων δυσκολεύονται πλέον να ολοκληρώσουν ολόκληρα μυθιστορήματα.
Οι καθηγητές αναγκάζονται να προσαρμόσουν την ύλη τους, αντικαθιστώντας τα εκτενή έργα με αποσπάσματα, διηγήματα ή δοκίμια. Η δευτεροβάθμια εκπαίδευση, εστιάζοντας συχνά στην ανάλυση μικρών αποσπασμάτων για τις ανάγκες των εξετάσεων, σπάνια καλλιεργεί πλέον την «αντοχή στην ανάγνωση» που απαιτεί ένα μεγάλο βιβλίο. Έτσι, οι νέοι αναγνώστες φτάνουν στην ενηλικίωση βλέποντας το μεγάλο κείμενο ως κάτι που προκαλεί φόβο.
Το άγχος της αποτυχίας
Ο φόβος απέναντι στα μεγάλα βιβλία τρέφεται επίσης από την ψυχολογική πίεση της επίδοσης. Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από την αποδοτικότητα, όπου τα πάντα μετρώνται – από τα βήματα που κάνουμε μέχρι τα βιβλία που «πρέπει» να διαβάσουμε μέσα σε έναν χρόνο. Ένα ογκώδες σύγγραμμα, λοιπόν, φαντάζει επικίνδυνη επένδυση χρόνου.
Ο αναγνώστης αντιμετωπίζει το λεγόμενο «φοβικό άγχος της ημιτελούς προσπάθειας»: την ιδέα ότι αν ξεκινήσει ένα βιβλίο 900 σελίδων και το εγκαταλείψει στη σελίδα 200, θα έχει αποτύχει. Αυτή η ενοχή μετατρέπει την ανάγνωση από απόλαυση σε καταναγκαστικό έργο, οδηγώντας πολλούς στο να μην ξεκινούν καν.
Παρά την κυριαρχία της ταχύτητας, παρατηρείται και μια αντίστροφη τάση. Η επιστροφή των μεγάλων μυθιστορημάτων στις λίστες των bestseller αποδεικνύει ότι για μια μερίδα του κοινού, η κατάκτηση ενός ογκώδους βιβλίου λειτουργεί ως η απόλυτη ψηφιακή αποτοξίνωση. Η ολοκλήρωση ενός μεγάλου έργου προσφέρει μια βαθιά αίσθηση πνευματικής ικανοποίησης που κανένα σύντομο κείμενο δεν μπορεί να αντικαταστήσει. Η Χερσόνησος με τα άδεια σπίτια, όπως φαίνεται, προσφέρει αυτή την ικανοποίηση. Και την ντοπαμίνη των social media.