Αναρωτηθήκατε ποτέ πώς ξεκίνησε η εμμονή της δυτικής σκέψης με την κατανόηση του σύμπαντος;
Αν κοιτάξουμε στις ρίζες της φιλοσοφίας, θα δούμε ότι οι προσωκρατικοί προσπαθούσαν εναγωνίως να βρουν την πρώτη αιτία του κόσμου μας.
Ανάμεσά τους, όμως, υπάρχει μια φιγούρα που ξεχωρίζει: ο Εμπεδοκλής. Ένας άνθρωπος που συνδύασε τον επιστήμονα, τον μάντη, τον ιατρό και τον φιλόσοφο σε ένα μόνο πρόσωπο. Τι είναι αυτό, όμως, που τον κάνει τόσο μοναδικό;
Ποιος είναι ο «κυρίαρχος άνθρωπος» του Νίτσε;
Ένας αριστοκράτης ρήτορας (και ο Θρύλος της Αίτνας)
Γεννημένος στον Ακράγαντα της Σικελίας, ο Εμπεδοκλής ήταν κάθε άλλο παρά ο τυπικός εσωστρεφής στοχαστής. Ήταν μια εκρηκτική προσωπικότητα, ένας αριστοκράτης που μάγευε τα πλήθη με τη ρητορική του ικανότητα. Ο μύθος, μάλιστα, γύρω από το όνομά του κορυφώνεται με τον πλέον δραματικό τρόπο στο τέλος της ζωής του.
Λέγεται ότι, στην προσπάθειά του να αποδείξει τη θεϊκή του αθανασία, πήδηξε μέσα στον φλεγόμενο κρατήρα του ηφαιστείου της Αίτνας. Το ηφαίστειο τον κατάπιε, φτύνοντας πίσω μόνο το ένα του χάλκινο σανδάλι, υπενθυμίζοντας σε όλους τη θνητή του φύση. Αλήθεια ή ένας καλοστημένος μύθος; Ό,τι κι αν ισχύει, το περιστατικό αυτό επιβεβαιώνει την υπερφυσική αύρα που πάντα περιέβαλλε το πρόσωπό του.
Τα τέσσερα «Ριζώματα»
Πώς εξηγείται η δημιουργία των πάντων; Ο Εμπεδοκλής πήγε κόντρα στο ρεύμα της εποχής του. Απορρίπτοντας τη διαρκή ρευστότητα του Ηράκλειτου («τα πάντα ρει») αλλά και την απόλυτη στατικότητα του Παρμενίδη (όπου όλα είναι “Ένα” και η αλλαγή είναι απλώς ψευδαίσθηση), πρότεινε κάτι ριζοσπαστικό.
Όλα στον κόσμο προέρχονται από τέσσερα θεμελιώδη υλικά: τη γη, τον αέρα, τη φωτιά και το νερό. Δεν τα ονόμασε καν “στοιχεία”, αλλά “ριζώματα”. Αυτές οι πρωταρχικές ουσίες είναι αιώνιες και αμετάβλητες, ενώ τα αντικείμενα που δημιουργούν είναι προσωρινά.
Η κοσμική μάχη: Φιλότης και Νείκος
Αν τα ριζώματα είναι ακίνητα, ποιος κινεί τα νήματα της αλλαγής; Εδώ μπαίνουν στο παιχνίδι δύο πανίσχυρες κοσμικές δυνάμεις: η Αγάπη (Φιλότης) και το Μίσος (Νείκος).
- Η Αγάπη έλκει και ενώνει τα πράγματα.
- Το Μίσος τα απωθεί, τα χωρίζει και τα αποσυνθέτει.
Μήπως βιαστήκατε να δώσετε ηθικό πρόσημο; Στη σκέψη του Εμπεδοκλή, η αγάπη δεν είναι απαραίτητα το “καλό” και το μίσος το “κακό”. Όταν η αγάπη κυριαρχεί απόλυτα, τα πάντα συμπιέζονται σε μια άμορφη μάζα όπου τίποτα δεν ξεχωρίζει. Μόνο όταν το μίσος αρχίζει να διασπά αυτή την πυκνότητα, δημιουργείται ο χώρος για να γεννηθεί η ζωή όπως την ξέρουμε. Είναι η αέναη πάλη και η ισορροπία αυτών των δύο που γεννά τον κόσμο.
Πώς αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα;
Η θεωρία της γνώσης του Εμπεδοκλή βασίζεται σε έναν απλό αλλά βαθύ κανόνα: το όμοιο αντιλαμβάνεται το όμοιο.
Πώς βλέπουμε το φως ή το σκοτάδι; Πώς ακούμε και πώς μυρίζουμε; Ο φιλόσοφος πίστευε ότι ερεθίσματα εκπέμπονται από τα αντικείμενα και εισχωρούν στους αντίστοιχους “πόρους” του σώματός μας. Αντιλαμβανόμαστε τη φωτιά γύρω μας επειδή έχουμε φωτιά μέσα μας. Αντιλαμβανόμαστε το θείο εξωτερικά, επειδή φέρουμε ένα κομμάτι του θείου στην ψυχή μας.
Φυσικά, αυτή η προσέγγιση δέχτηκε τα πυρά μεταγενέστερων στοχαστών. Ο Αριστοτέλης τον κατηγόρησε ανοιχτά ότι μπέρδευε τη νοητική ικανότητα με την απλή αισθητηριακή αντίληψη. Μπορεί, άλλωστε, το μέγεθος ενός “πόρου” στο σώμα μας να εξηγήσει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης σκέψης;
Όμως, δεν μπορούμε παρά να αναρωτηθούμε: Μήπως, τελικά, ο Εμπεδοκλής είχε δίκιο όταν υποστήριζε ότι η σύνδεσή μας με το σύμπαν είναι πολύ πιο οργανική και άμεση από όσο τολμάμε να φανταστούμε;
Ποια βιβλία πρότεινε ο Δημήτρης Λιαντίνης στους φοιτητές του;