Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
«Για τους πατεράδες γράφεις πιο δύσκολα. Ισως επειδή όταν είσαι παιδί συνεχίζει να υπάρχει με τη μητέρα ένας αόρατος ομφάλιος λώρος. Αυτή είναι παντού γύρω σου. Ο πατέρας είναι εκείνο το πιο αδιαφανές, ασαφές και σκοτεινό πράγμα, μερικές φορές τρομακτικός, συχνά απών, γαντζωμένος στο τσιγάρο του, κολυμπά σε άλλα νερά και σύννεφα. Ολη η παγκόσμια λογοτεχνία εξυμνεί τη μητέρα και γράφει καφκικά πικρά γράμματα προς τον πατέρα» γράφει ο Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ στο αυτοβιογραφικό βιβλίο του «Ο κηπουρός και ο θάνατος».
Αυτοβιογραφικά στοιχεία έχει και το έργο «Ο πατέρας» («Le Père») του Φλοριάν Ζελέρ, όπως ο ίδιος ο συγγραφέας έχει δηλώσει. Ο Ζελέρ, ο οποίος μεγάλωσε με τη γιαγιά του, όταν ήταν 15 ετών, την έβλεπε να αρχίζει σιγά-σιγά να διολισθαίνει στους δαιδάλους των συμπτωμάτων της άνοιας. Ετσι προέκυψε το 2012 «Ο πατέρας», ενώ είχε προηγηθεί το 2010 «Η μητέρα» και ακολούθησε το 2018 «Ο γιος» αποτελώντας μια θεματική τριλογία για το πώς η ψυχική κατάρρευση ενός μέλους μιας πυρηνικής οικογένειας μεταγράφεται σε συναισθηματική οδύνη για όλα τα μέλη της.
«Ο πατέρας» πρωτοπαίχτηκε στο Παρίσι και βραβεύτηκε με το βραβείο Moliѐre καλύτερου έργου, ενώ στη συνέχεια έλαβε θερμή υποδοχή από το κοινό και διθυραμβικές κριτικές από κριτικούς σε Λονδίνο και Νέα Υόρκη, με τους «Times» να το κατατάσσουν ως «το σπουδαιότερο έργο της δεκαετίας». Το 2020 μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο, σε σενάριο και σκηνοθεσία του ίδιου του Ζελέρ και πρωταγωνιστές τον Αντονι Χόπκινς και την Ολίβια Κόλμαν, κερδίζοντας το Οσκαρ πρώτου ανδρικού ρόλου για τον Χόπκινς και Οσκαρ καλύτερου διασκευασμένου σεναρίου για τον Ζελέρ και τον Κρίστοφερ Χάμπτον.
Η ελληνική εκδοχή του «Πατέρα»
Οι έλληνες καλλιτέχνες και θεατές αγαπούν τη γραφή του 47χρονου γάλλου δραματουργού, ο δε «Πατέρας» έχει ανέβει τρεις φορές στην αθηναϊκή σκηνή, με παραλλαγές στο τίτλο του. Αρχικά παρουσιάστηκε ως «Ο μπαμπάς» το 2015 στο θέατρο Δημήτρης Χορν σε σκηνοθεσία Σταμάτη Φασουλή, στη συνέχεια ως «Ο πατέρας» το 2023 στο Σύγχρονο Θέατρο σε σκηνοθεσία Ελένης Σκότη και ως «Ο πατέρας μου» τον Οκτώβριο του 2025 μέχρι και φέτος τον Δεκέμβριο του 2026 στη Στοά σε σκηνοθεσία Θανάση Παπαγεωργίου. Είναι ενδιαφέρον ότι σε αυτή την τελευταία παραστατική εκδοχή, ο τίτλος του έργου αποκτά από τη μεταφράστρια Λέα Κούση την κτητική αντωνυμία «μου», κόντρα στον πρωτότυπο γαλλικό («Le Père») και την αγγλική του μετάφραση («The Father»). «Ο πατέρας μου» λοιπόν, παραπέμποντας στη μεσογειακή οικογενειακή εγγύτητα – και συχνά ασφυξία – μεταξύ των μελών της οικογένειας; Στην αταλάντευτη τρυφερότητα, στοργή και φροντίδα μιας αφοσιωμένης κόρης προς τον άρρωστο πατέρα της;
Το έργο του Ζελέρ λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός που εστιάζει στη σταδιακή απώλεια της μνήμης του ηλικιωμένου Αντρέ και στη μετατροπή της κόρης του Αν σε μητέρα του ανήλικου γονιού της: «Τώρα είναι σαν παιδάκι. Τον νανουρίζω και κοιμάται» παραδέχεται με συντετριμμένη τρυφερότητα. Ο πατέρας της έχει ήδη αρχίσει να μην είναι αυτό που ήταν. Εχει αρχίσει να γλιστράει από την ταυτότητά του, από τις μνήμες του, από την πραγματικότητα, από τον χρόνο. Προσπαθεί εμμονικά να γαντζωθεί από το χρονικό πλαίσιο που ορίζει τη στιγμή. Μάταια. Η μνήμη του είναι σαν τα λιωμένα ρολόγια στην «Εμμονή της μνήμης», τον πίνακα του Νταλί. Τα πάντα είναι ρευστά. Η αφήγηση, ο χρόνος, ο χώρος, τα πρόσωπα, οι σχέσεις. Το αίσθημα της ασφάλειας καταρρέει. Ο Ζελέρ τοποθετεί τον θεατή μέσα στο μυαλό του Αντρέ. «Κάτι λείπει από εδώ μέσα. Νιώθω σαν να χάνω τα φύλλα μου. Σαν να πέφτουν από τα κλαδιά μου. Δεν έχω πού να ακουμπήσω το κεφάλι μου» μονολογεί απελπισμένος. Είναι πλέον χωρίς ρίζες, χωρίς κορμό, χωρίς πυρήνα.
Ρόλος ζωής για τον Θανάση Παπαγεωργίου
Η λαβυρινθώδης και συνάμα ρευστή συνθήκη της αντίληψης του Αντρέ αποδίδεται κατ’ αρχάς στο εύπλαστο σκηνικό της Λέας Κούση. Οι φόρμες είναι χυτές, πολυμορφικές. Το τραπέζι γίνεται καρέκλα και η καρέκλα κρεβάτι. Το μεγάλο λευκό γλυπτό στον κεντρικό τοίχο του σκηνικού θυμίζει έντονα εγκεφαλικούς αύλακες – σταθερή υπόμνηση της νευροεκφυλιστικής πάθησης του εγκεφάλου του Αντρέ.
Σε αυτό το λιτό, πολυσήμαντο σκηνογραφικό πλαίσιο, ο Θανάσης Παπαγεωργίου οργανώνει μεθοδικά την παράστασή του, καθοδηγεί με ακρίβεια τους ηθοποιούς του, αποφεύγοντας τους εύκολους μελοδραματισμούς, κρατώντας παράλληλα τους θεατές σε μια διαρκή, ηλεκτρισμένη συγκίνηση. Η σκηνοθεσία μπαίνει μέσα στο ταραγμένο μυαλό του Αντρέ, κάνοντας τον θεατή κοινωνό της σύγχυσης και της αγωνίας του.
Ο ρόλος του Αντρέ είναι ρόλος ζωής στην πολυετή πορεία του Θανάση Παπαγεωργίου. Οι συναισθηματικές εκρήξεις, οι αναλαμπές πνευματικής διαύγειας, οι στιγμές χιούμορ και ηρεμίας του ρόλου του φωτίζονται από τη virtuosité αυτού του σημαντικού και συνάμα ταπεινού εργάτη του ελληνικού θεάτρου.
Οι δε παύσεις του είναι ακόμα πιο εύγλωττες συναισθηματικά και από τον άψογα δουλεμένο λόγο του. Αποφεύγοντας την παγίδα μιας μιμητικής απόδοσης του ανοϊκού χαρακτήρα του, προσφέρει μια ερμηνεία σπαρακτικά ειλικρινή και συγκινητικά διαυγή, θυμίζοντάς μας την παραίνεση του Καρόλου Κουν, «κάνουμε – και βλέπουμε – θέατρο για την ψυχή μας».
Δίπλα στον Θανάση Παπαγεωργίου, η Εύα Καμινάρη, στον ρόλο της κόρης Αν, ισορροπεί με υποκριτικό μέτρο ανάμεσα στην απελπισία και την αγάπη, την ενοχή και την εξάντληση. Βιώνει το πένθος για έναν αγαπημένο της άνθρωπο που είναι ακόμα ζωντανός αλλά πλέον απών.
Αιχμηρός στον ρόλο του Πιερ, του συντρόφου τής Αν, ο Αργύρης Παυλίδης και απόλυτα ενταγμένοι στους ρόλους των τριών φροντιστών, που μετατρέπονται στο ταραγμένο μυαλό του Αντρέ σε διάφορα πρόσωπα, η Ιωάννα Παυλίδου, η Ελευθερία Στεργίδου και ο Γιάννης Χαντέλης.