Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
«Το “Ι-ΟΝΕ” συνδέεται με τον προσωπικό μου διάλογο με την Ελλάδα και τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, έναν πολιτισμό που άσκησε τεράστια επίδραση στη ζωή μου και στην κατανόησή μου για το θέατρο. Η αρχαία ελληνική τραγωδία ήταν εκείνη που προσέφερε στον παγκόσμιο πολιτισμό την έννοια της κάθαρσης – μιας ιδιαίτερης εμπειρίας εσωτερικής μεταμόρφωσης που συμβαίνει στο κοίλον» γράφει ο συγγραφέας Ιβάν Βιριπάεφ στο εισαγωγικό σημείωμα της έκδοσης του τελευταίου του έργου, του οποίου η παγκόσμια πρεμιέρα πραγματοποιήθηκε στο Μικρό Θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου.
Ο Βιριπάεφ παραδίδει μια ποιητική, μελλοντολογική μεταγραφή του μύθου της Μήδειας στην Αμερική του 2050, μια δομική επαναδιαπραγμάτευση της ευριπίδειας ηρωίδας μέσα από το πρίσμα της μετα-ανθρωπιστικής (post-human) φιλοσοφίας, του τεχνολογικού ντετερμινισμού και της αποδόμησης του καρτεσιανού υποκειμένου. Θέτει κομβικά και σύνθετα ηθικά ερωτήματα της εποχής μας σχετικά με τα όρια και τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στη διαμόρφωση μιας νέας συνείδησης – και τις κοινωνικές συνιστώσες που αυτή δημιουργεί, καθώς και τη συνδρομή της στην αποσύνθεση της ανθρώπινης ταυτότητας.
Διακειμενική σύνδεση: Από τον Ευριπίδη στον νευρωνικό έλεγχο
Το έργο του Βιριπάεφ εστιάζει στην Τζούντιθ, μια σύγχρονη Μήδεια, η οποία διαπράττει ένα διπλό έγκλημα εκδίκησης. Δολοφονεί τον υιοθετημένο γιο της και τη γαλλίδα δασκάλα του, που είναι ερωμένη του συζύγου της. Ενώ στον Ευριπίδη η Μήδεια διαφεύγει με το άρμα του Ηλιου διεκδικώντας την κυριαρχία πάνω στο τραγικό της πεπρωμένο, η Τζούντιθ έρχεται αντιμέτωπη με τη συστημική βία της τεχνολογικής αποκατάστασης. Η επιβολή του νευρωνικού εμφυτεύματος I-ONE ως «θεραπεία μεταστροφής» μετατοπίζει το κέντρο βάρους της τραγωδίας.
Η αρχαία ύβρις παίρνει τη μορφή αυτοδικίας και διπλού εγκλήματος. Η νέμεσις δεν προέρχεται από τους θεούς, αλλά από έναν αλγόριθμο που επιχειρεί να εξαλείψει το ανθρώπινο πάθος και κορυφώνεται όταν μια τεχνική βλάβη διαγράφει τη μνήμη της Τζούντιθ, αφήνοντας το υποκείμενο σε μια κατάσταση απόλυτου υπαρξιακού κενού. Στην αρχαία τραγωδία, η κάθαρση συνιστά μια βαθιά πνευματική και συναισθηματική διεργασία που δικαιώνει το οδυνώμενο υποκείμενο. Στο μετα-ανθρωπιστικό σύμπαν του Βιριπάεφ, η κάθαρση αντικαθίσταται από τη λήθη μέσω του reset.
Ο μετα-άνθρωπος του «I-ONE» είναι ένα ον απαλλαγμένο από το βάρος της Ιστορίας και του πόνου, αλλά ταυτόχρονα απογυμνωμένο από αυτό που η ανθρωπότητα ονόμαζε, μέχρι σήμερα, «ψυχή».
Εκτός από τη «Μήδεια» του Ευριπίδη, υπάρχουν και άλλες διακειμενικές αναφορές και επιρροές στο έργο του Βιριπάεφ. Η γαλλίδα ερωμένη του συζύγου της Τζούντιθ αναφέρεται συχνά ως «Μαντάμ Ζιλί» παραπέμποντας στη «Δεσποινίδα Ζιλί» του Αυγούστου Στρίντμπεργκ.
Η φωνή του νευροεμφυτεύματος Ι-ΟΝΕ χρησιμοποιεί την Αλληγορία του Σπηλαίου από την «Πολιτεία» του Πλάτωνα, σκιαγραφώντας το εφιαλτικό περιβάλλον που δύναται να διαμορφώσει η άκριτη χρήση των σύγχρονων τεχνολογιών σε κοινωνίες που απαρτίζονται από πολίτες με ελλειμματική παιδεία. Επίσης, η μη γραμμική αφηγηματική δομή του έργου και η διαρραγή του χρόνου, ο αποσπασματικός, παραληρηματικός λόγος, χωρίς σημεία στίξης, ο λόγος που κατακερματίζεται σε φράσεις χωρίς υποκείμενο, η γλώσσα που καταρρέει θυμίζουν έντονα έργα του Σάμιουελ Μπέκετ και της Σάρα Κέιν, ενώ η τεχνική της Ροής της Συνείδησης που υιοθετεί ο συγγραφέας παραπέμπει στη γραφή της Βιρτζίνια Γουλφ και του Τζέιμς Τζόις.
Η πολυφωνική διάσπαση του «Εγώ» στη σκηνή
Το έργο του Βιριπάεφ καταθέτει έναν καίριο πολιτικό και φιλοσοφικό στοχασμό για τη ματαιότητα της ανθρώπινης ύπαρξης («όλους μας μάς ξεβράζει το ποτάμι στη ματαιότητα του χρόνου»), την αναζήτηση του Θεού («αν δεν σας αρέσει ο Θεός σας, αλλάξτε τον… αν θέλετε να αλλάξετε τον κόσμο, αλλάξτε τον Θεό»), τα σκοτεινά μονοπάτια της δικαιοσύνης («η έννοια της δικαιοσύνης είναι η πιο τρομακτική έννοια στον πλανήτη… είναι χειρότερη από την έννοια του φασισμού»), το έλλειμμα της αγάπης («συγγνώμη που έζησα όλα αυτά τα χρόνια χωρίς να σας αγαπάω καθόλου»), το τέλμα του δυτικού πολιτισμού («ο μεγάλος πολιτισμός σου δεν μπορεί να σε σώσει πια»).
Η παράσταση του Γκαλίν Στόεφ αναδεικνύει την πολυσημία και τα ιδεολογικά διακυβεύματα του κειμένου του Βιριπάεφ. Η χρήση της αγγλικής γλώσσας λειτουργεί αποστασιοποιητικά, υπογραμμίζοντας την ομογενοποίηση του παγκοσμιοποιημένου μέλλοντος.
Η επιλογή του να αποδώσει τον μονόλογο του Βιριπάεφ μέσα από τρεις ερμηνεύτριες, από διαφορετικά εθνικά και ερμηνευτικά περιβάλλοντα, παραπέμπει στην ιδέα της αναπαράστασης του Χορού στην αρχαία ελληνική τραγωδία, αλλά εδώ με σαφή διεθνή ταυτότητα, υπογραμμίζοντας την οικουμενική απήχηση των ζητημάτων που θέτει ο ρώσος συγγραφέας στο έργο του.
Επίσης, ο πολυμερισμός του ρόλου της Τζούντιθ αποτελεί δραματουργική υλοποίηση της σχιζοειδούς ταυτότητας της ηρωίδας. Η σκηνική συνύπαρξη τριών εξαιρετικών ερμηνευτριών, της Αντίγκονι Ντισέν (Αυστραλία), της Σοφίας Κόκκαλη (Ελλάδα) και της Καρολίνα Ζέπα (Πολωνία), δημιουργεί έναν πολυφωνικό ιστό, συνθέτοντας τα αποσπασματικά θραύσματα της ίδιας συνείδησης. Η σκηνική τους αλληλεπίδραση οπτικοποιεί τη διαδικασία της αποπροσωποποίησης. Και οι τρεις ερμηνεύτριες ανταποκρίθηκαν ιδανικά στο δύσκολο έργο που τους ανατέθηκε. Η δε Σοφία Κόκκαλη είναι κυριολεκτικά έξοχη. Εχοντας κατακτήσει τη συνολική έκφρασή της και στην αγγλική γλώσσα, μπορεί να παίξει σε οποιαδήποτε αγγλόφωνη σκηνή του κόσμου. Κρίμα που δεν την είδαν οι καλεσμένοι του SYSTEMA.
Στα συν της παράστασης, η προσεγμένη μετάφραση από τα ρωσικά της Κατερίνας Κανδυλίδου, οι ψυχροί, σχεδόν κλινικοί φωτισμοί του Αλεξέι Πολουμποϊαρίνοφ, η φουτουριστική, τρομακτική μεταλλική σκηνική κατασκευή της Αννα Μετ και τα αποπροσωποποιημένα κοστούμια της Καταρζίνα Λεβίνσκα, που αποτελούν την οπτική υλοποίηση της διαχυμένης συνείδησης και της απώλειας της ατομικότητας του δραματικού υποκειμένου.
Το «I-ONE» είναι ένα σύγχρονο τραγικό ποίημα το οποίο εστιάζει στην αγωνιώδη και συχνά μάταιη αναζήτηση του υπαρξιακού νοήματος, αποδεικνύοντας ότι το θέατρο παραμένει ο πιο ζωντανός χώρος για να συζητήσουμε τι σημαίνει, τελικά, να είσαι άνθρωπος στην εποχή της ψηφιακής παντοδυναμίας.