Για τη Ρέιτσελ Ρόμπερτς
Για τη Ρέιτσελ Ρόμπερτς
Φωτογραφία: Ekaterina Kantur
Το θέμα του φεστιβάλ αυτής της χρονιάς είναι η αριστοτελική έννοια της «Ευδαιμονίας», που περιγράφεται όχι ως μια στιγμιαία ευχαρίστηση, αλλά ως μια διά βίου καλλιέργεια και εσωτερική ισορροπία. Πώς μεταφράζεται η έννοια της «Ευδαιμονίας» στη δική σας ζωή και στην τέχνη σας ως μουσικός;
Με τον τρόπο που την αντιλαμβάνομαι, η Ευδαιμονία δεν είναι μια διάθεση ή μια κορυφαία εμπειρία, αλλά κάτι πολύ πιο βαθύ. Είναι η ικανοποίηση που πηγάζει από την άσκηση μιας αίσθησης αρετής και ευθύνης. Θα φανταζόμουν ότι κάθε άνθρωπος που επιδιώκει επανειλημμένα την αριστεία διαθέτει τη δική του αίσθηση Ευδαιμονίας, γιατί η πράξη της καθυστερημένης ανταμοιβής και της συνεχούς αναζήτησης κάτι αληθινού φέρνει από μόνη της μια αίσθηση ικανοποίησης.
Είμαι θαυμάστρια της Αμερικανίδας φιλοσόφου Μάρθα Νούσμπαουμ, η οποία υποστηρίζει στο βιβλίο της «Not for Profit» ότι οι τέχνες είναι απαραίτητες για τη δημοκρατία, επειδή είναι εκ φύσεως αυτο-στοχαστικές, και συνεπώς μας ωθούν να αναπτύξουμε τις αισθήσεις, τη φαντασία και το λεξιλόγιό μας. Αυτό, με τη σειρά του, οξύνει την ικανότητά μας να σκεφτόμαστε σε βάθος και αυτόνομα. Η Νούσμπαουμ υποστηρίζει επίσης ότι ένα εκπαιδευτικό σύστημα χτισμένο αποκλειστικά γύρω από «σκληρά» μαθήματα γύρω από την οικονομία, μας στερεί από μια βαθύτερη, πλουσιότερη εμπειρία του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος. Όχι πως δεν χρειαζόμαστε αυτά τα οικονομικά μαθήματα, αλλά έχουμε απεγνωσμένη ανάγκη και τις τέχνες και τις ανθρωπιστικές σπουδές, ώστε να δημιουργήσουμε σκεπτόμενους, υπεύθυνους, δημιουργικούς και λογικούς πολίτες, ικανούς να αμφισβητούν ένα μανιφέστο.
Πιστεύω ότι το να παίζεις ένα μουσικό όργανο, και ιδίως μουσική δωματίου, αποτελεί μια ιδανική ευκαιρία να συνδεθείς με αυτή τη δημιουργική πλευρά του εαυτού σου. Να αρθρώσεις μουσικά την αγάπη, το πένθος και όλο το φάσμα των ανθρώπινων συναισθημάτων, γιατί το να παίζεις σπουδαία μουσική έχει να κάνει με τις αποχρώσεις της ανθρώπινης εμπειρίας. Απαιτεί προσεκτική ακρόαση του εαυτού μας και των άλλων που παίζουν μαζί μας, δίνοντας στα συναισθήματά μας δομή και γλώσσα αντί να τα αφήνουμε ανείπωτα. Μας αναγκάζει να ασκούμε συνεχώς αυτεπίγνωση, κρίνοντας την έκφρασή μας, τον ρόλο μας και εκείνον των μουσικών μας συνεργατών. Η ικανότητα να αφοσιωθείς σε αυτό και να βρίσκεις ανταμοιβή και έκφραση μέσα στο πλαίσιο της μουσικής δωματίου μου φαίνεται πως συνοψίζει την αριστοτελική «Ευδαιμονία», γιατί η δεξιότητα που απαιτεί η μουσική δωματίου είναι μια διά βίου επιδίωξη!
Έχω μάλιστα ιδρύσει ένα φιλανθρωπικό οργανισμό στο Λονδίνο, το Pitchstone Music, που φέρνει τη μουσική δωματίου σε κοινότητες που κανονικά δεν θα είχαν πρόσβαση σε αυτή. Μία από τις φιλοδοξίες μου εκεί είναι να διοργανώνω «Κύκλους Ακρόασης» — μια συζήτηση με συντονισμό, όπου το κοινό και οι μουσικοί μπορούν να εξερευνήσουν τα ανθρωπιστικά θέματα που αναδύονται μέσα από τη μουσική, ώστε αυτή να μην καταναλώνεται παθητικά, αλλά να χρησιμεύει ως ερέθισμα για κοινή διερεύνηση, δίνοντας στο κοινό τα εργαλεία να ακούει πιο προσεκτικά, να νιώθει πιο συνειδητά και να αναστοχάζεται μαζί όσα ακούει. Έτσι, η «Ευδαιμονία», για εμένα, τόσο ως ερμηνευτή όσο και ως έναν άνθρωπο που σχεδιάζει συναυλίες, είναι η πρόθεση να συνεχίσω να χτίζω μια πλουσιότερη, βαθύτερη, πιο αυτόνομη εσωτερική ζωή, τόσο για τον εαυτό μου όσο και για όλους όσους κάνω μουσική.
Σε έναν κόσμο γεμάτο συνεχή πίεση και περισπασμούς, ποιος πιστεύετε είναι ο ρόλος της κλασικής μουσικής, και ειδικότερα της μουσικής δωματίου, για τον σύγχρονο ακροατή;
Η προσοχή μας έχει γίνει ένας από τους πιο πολύτιμους πόρους μας σε έναν κόσμο περισπασμών και εύκολων λύσεων. Η μουσική δωματίου ζητά κάτι διαφορετικό και προσκαλεί σε διαρκή προσοχή. Κάποιες φορές είναι μια ευπρόσδεκτη διαφυγή από την πραγματικότητα και μπορεί να μας δώσει πρόσβαση σε μια διαισθητική και αισθητηριακή πλευρά της ζωής, γεμάτη μνήμη και ενόραση. Άλλες φορές μας προσκαλεί να βιώσουμε μια μεγαλύτερη ευαισθησία απέναντι στην πραγματικότητά μας, ίσως προσέχοντας τη λεπτότητα, το υπονοούμενο και το κρυμμένο νόημα. Σε κάθε περίπτωση, δεν υπάρχουν πολλά μέρη όπου εκατοντάδες άγνωστοι μεταξύ τους συναντιούνται εκουσίως για να καθίσουν μαζί σε σιωπή και να ακούσουν κάτι που εξελίσσεται στον δικό του χρόνο. Δεν θα ήθελα να ορίσω ποιος είναι ο ρόλος για κάθε ακροατή. Πιστεύω ότι το να βιώνει κανείς τη μουσική και να την ακούει με τους δικούς του όρους, χωρίς καμία προσδοκία, είναι ήδη μια μεγάλη επιτυχία.
Η μουσική και ο πολιτισμός μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και τους άλλους, ενισχύοντας την ενσυναίσθηση και εμβαθύνοντας τον αναστοχασμό
Έχετε διαμορφώσει μια σημαντική διεθνή καριέρα, με εμφανίσεις σε μεγάλες αίθουσες, βραβευμένες ηχογραφήσεις, συνεργασίες με σπουδαίους μουσικούς όπως ο Lars Vogt, καθώς και τη συμμετοχή σας στο Trio Meister Raro. Κοιτάζοντας πίσω, τι εκτιμάτε περισσότερο από αυτή τη διαδρομή;
Πιστεύω με πάθος ότι η ζωντανή μουσική και ο πολιτισμός μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και τους άλλους, ενισχύοντας την ενσυναίσθηση και εμβαθύνοντας τον αναστοχασμό. Γι’ αυτό πιστεύω ότι πρέπει να δημιουργούμε ευκαιρίες για τις κοινότητες να συγκεντρώνονται γύρω από κάτι μεγαλύτερο από τις ατομικές τους ανησυχίες. Η μουσική δεν μπορεί να λύσει από μόνη της κοινωνικά προβλήματα, αλλά μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία των συνθηκών όπου οι άνθρωποι ακούν και συνδέονται μεταξύ τους, και όλοι αξίζουν πρόσβαση στην ομορφιά, τη δημιουργικότητα και στιγμές κοινού αναστοχασμού. Δεν αξίζουν; Πιστεύω ότι, πέρα από το υπόβαθρο, το επάγγελμα και τις εμπειρίες ζωής μας, όλοι μοιραζόμαστε τον πόθο να ανήκουμε κάπου, να μας καταλαβαίνουν, και να βρίσκουμε νόημα μαζί μέσα από τις ιστορίες που μοιραζόμαστε, στη μουσική ή σε οποιαδήποτε μορφή τέχνης.
Έτσι, είμαι ευγνώμων για τις συναυλίες, τις ηχογραφήσεις και τους σημαντικούς χώρους, όμως αυτά αποκτούν νόημα μέσα από τους ανθρώπους. Είχα την τύχη να διδαχτώ και να παίξω με μερικούς από τους πιο εξαιρετικούς μουσικούς της γενιάς μου. Και διδάχτηκα όχι μόνο από το πόσο υπέροχα έπαιζαν, αλλά και από το πώς έκαναν πρόβες, πώς άκουγαν με συμμετοχικό τρόπο και πώς φέρονταν στους άλλους. Ο Lars Vogt ενσάρκωνε αυτή τη γενναιοδωρία και υπενθύμιζε σε όσους ήταν γύρω του ότι η μουσική είναι, στη βάση της, μια πράξη ανθρωπιάς και όχι ατομικής λάμψης, αν και ήταν επίσης ένας από τους πιο εκφραστικούς ερμηνευτές που έχω συναντήσει. Κοιτάζοντας πίσω, θυμάμαι συζητήσεις σχεδόν τόσο έντονα όσο και συναυλίες· μία από τις αγαπημένες του εκφράσεις ήταν «Όλοι μαγειρεύουν με νερό». Αναφερόταν στο γεγονός ότι όλοι πρέπει να ξεκινήσουν από κάπου — και κάθε άνθρωπος μπορεί να έχει τα δικά του μοναδικά «υλικά» να προσθέσει στη μουσική του «συνταγή» για μια ερμηνεία, αλλά όλοι είμαστε άνθρωποι, όλοι φτιαγμένοι βασικά από την ίδια ουσία, όλοι έχουμε δυνατά και αδύναμα σημεία, και όλοι κάνουμε απλώς το καλύτερο που μπορούμε.
Παράλληλα με την καλλιτεχνική σας καριέρα, διδάσκετε βιόλα στο Guildhall School of Music & Drama. Πέρα από τις καθαρά τεχνικές πτυχές, ποιο είναι το πιο σημαντικό μάθημα ή η βαθύτερη αξία που προσπαθείτε να μεταδώσετε στη νέα γενιά μουσικών;
Η τεχνική έχει σημασία γιατί μας δίνει την ελευθερία να εκφραστούμε με σαφήνεια, αλλά η ίδια η τεχνική δεν είναι ποτέ ο προορισμός. Είναι απλώς ένα μέσο επικοινωνίας. Το μήνυμα που κρύβεται μέσα στη μουσική είναι το σημαντικό στοιχείο, μαζί, φυσικά, με τη γλώσσα και τον μουσικό κώδικα κάθε συνθέτη.
Ελπίζω οι μαθητές μου να αποχωρούν με τη διάθεση να είναι περίεργοι παρά σίγουροι. Θα ήθελα να θέτουν καλύτερες ερωτήσεις, να ακούνε τον εαυτό τους σε βάθος και με οξύτητα, και να κατανοούν ότι η ερμηνεία δεν έχει να κάνει με το να επιδεικνύουμε τον εαυτό μας, αλλά με το να ανακαλύπτουμε τι μας ζητά η μουσική. Λατρεύω το σχόλιο του Ούγγρου βιολιστή και δασκάλου Σάντορ Βεγκ για την ερμηνεία: είπε ότι είναι ένα «στριπτίζ της ψυχής».
Ελπίζω οι μαθητές μου να αναγνωρίσουν ότι η αριστεία και η καλοσύνη δεν είναι ανταγωνιστικές αξίες. Ότι οι πιο εξαιρετικοί μουσικοί συνδυάζουν εξαιρετικά υψηλά πρότυπα με ανοιχτότητα, γενναιοδωρία και διανοητική περιέργεια.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ12ο Διεθνές Φεστιβάλ Μουσικής Μολύβου: Στη Μυτιλήνη με… “Ευδαιμονία”12.09.2018
Έχετε ταξιδέψει σε πολλές χώρες και φεστιβάλ. Υπάρχει κάτι που παραμένει σταθερό στα κοινά, ανεξάρτητα από τοποθεσία, γλώσσα ή πολιτισμικό υπόβαθρο;
Απολύτως. Κάθε κοινό, είτε στο Τόκιο, είτε στην Αθήνα, είτε σε ένα μικρό χωριό, θέλει να νιώσει ότι μπορεί να βασιστεί και να πιστέψει σε κάτι που συμβαίνει μπροστά του. Δεν πιστεύω ότι οι άνθρωποι ακούνε μουσική περιμένοντας κάθε νότα να είναι τέλεια. Έρχονται γιατί ελπίζουν να γίνουν μάρτυρες μιας γνήσιας επικοινωνίας και έμπνευσης. Όταν οι μουσικοί ακούν ο ένας τον άλλον σε βάθος, το κοινό το νιώθει. Αυτό μου δίνει μεγάλη αισιοδοξία, και ίσως αυτό είναι το θαύμα της μουσικής δωματίου. Χωρίς κανείς να πει τίποτα, μια συνάθροιση αγνώστων μπορεί να αποχωρήσει νιώθοντας πως μοιράστηκε κάτι ειλικρινές. Πιστεύω ότι αυτό είναι κάτι όμορφο στον σύγχρονο κόσμο μας, και επίσης κάτι απαραίτητο.