
Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Πολλά χρόνια πριν, κυκλοφορώντας ίσως το πιο γνωστό δοκίμιο στην ιστορία της κινηματογραφικής θεωρίας, το περίφημο «Οπτική απόλαυση και αφηγηματικός κινηματογράφος», η σκηνοθέτις και πανεπιστημιακός Λόρα Μάλβι μας έμαθε ότι το «κινηματογραφικό βλέμμα» έχει φύλο.
Ή καλύτερα, ότι το «ανδρικό βλέμμα» (male gaze), έτσι όπως προτείνεται, για παράδειγμα, στον κλασικό κινηματογράφο του Χόλιγουντ, παρουσιάζεται ως η «κανονική» κατάσταση του κόσμου, φυσικοποιώντας έτσι, για άλλη μια φορά, και την πατριαρχία.
Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο τόσο συχνά βλέπουμε στον κλασικό κινηματογράφο το γυναικείο σώμα ή μέρος του γυμνό ή ημίγυμνο, «αισθησιακό», ενώ το ίδιο δεν συμβαίνει με το ανδρικό σώμα. Οσο ο άντρας σταρ παρουσιάζεται επί το πλείστον ως «δρων», η γυναίκα σταρ παίρνει τη θέση του «θεάματος».
Αυτά η Μάλβι το 1975. Και προφανώς το επιχείρημα είναι γενικευτικό, και προφανώς έχουν έκτοτε γραφεί χιλιάδες σελίδες δείχνοντας τα όριά του. Αλλά, σε έναν βαθμό ισχύει, και αυτό που περιγράφει συνεχίζει να επηρεάζει τον οπτικό καπιταλιστικό πολιτισμό μας. Μέτρα πόσο πολύ περισσότερο βλέπεις το γυναικείο σώμα γυμνό στις διαφημίσεις, και από ποια οπτική γωνία, και θα καταλάβεις τι εννοώ.
Φέτος η Λόρα Μάλβι ήταν μια από τις επίσημες προσκεκλημένες του κινηματογραφικού Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Νομίζω η ίδια δυσανασχετεί με το ότι ακόμα τη ρωτούν για εκείνο το παλιό της κείμενο («πρόκειται για δοκίμιο άνω των 50 ετών· για όνομα του Θεού» είπε σε μια πρόσφατη συνέντευξή της). Κι ίσως γι’ αυτό στον κατάλογο του Φεστιβάλ επέλεξε να μιλήσει για την ψηφιακή μετεξέλιξη του κινηματογράφου, σε ένα κεφάλαιο γεμάτο νοσταλγία για την αναλογική του «προϊστορία», αλλά και θαυμασμό για τις νέες δυνατότητες που δημιουργούνται.
Ομως, εκείνη η παλιά συζήτηση για το ποιο σώμα «βλέπεται» και ποιος «βλέπει» στον κινηματογράφο ήταν νομίζω όσο ποτέ επίκαιρη στο φετινό Φεστιβάλ, αν και… από την ανάποδη. Γιατί πραγματικά δεν θυμάμαι να έχω δει άλλοτε τόσες πολλές ταινίες που να εστιάζουν τόσο πολύ και με τέτοια ένταση, όχι στο γυναικείο, αλλά στο ανδρικό σώμα. Το ανδρικό σώμα ως αντικείμενο της επιθυμίας ή στόχος της βίας, το σώμα σε πόνο, τραυματισμένο, κομματιασμένο (από την κάμερα ή από την ιστορία).
Προφανώς συμβάλλει σε αυτή την τάση η παρουσία του κουίρ κινηματογράφου (π.χ. τα καταπληκτικά Coward του Lucas Dhont και Σάρκα και βενζίνη του Πιερ ΛεΓκάλ, κ.π.ά.), των πολλών ταινιών που πλέον βγαίνουν για τον πρώτο και τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο (π.χ. Ακόμα και στην Κόλαση, του Σαμουέλε Ρόσι), των γυναικών σκηνοθετών (Αντικείμενο Α, της Αν Ορέν), ή η όλο και πιο έντονη παρουσία ταινιών εγκλεισμού και βίας (π.χ. Animol, του Ασλι Γουόλτερς).
Αλλά υπερβαίνει κιόλας αυτές τις κατηγορίες. Κι έχω την αίσθηση ότι υπερβαίνει επίσης και τον παράγοντα «παραξένισμα» – το ότι, δηλαδή, οι τρόποι κινηματογραφικής αναπαράστασης του ανδρικού σώματος έχουν ακόμα τη δύναμη να μας ταρακουνήσουν και να δημιουργήσουν ένα κριτικό άνοιγμα στην ταινία, ακριβώς γιατί δεν τους έχουμε συνηθίσει (όπως συμβαίνει, π.χ., στο Ενας ολόκληρος άνθρωπος σχεδόν, του Ευθύμη Κόζεμουντ Σανίδη).
Ευάλωτο αλλά και ποθητό, παρακολουθημένο, ανασφαλές και διασπασμένο, ηττημένο μα και σε διαρκή αγωνία, το ανδρικό σώμα φεύγει πια πολύ εντυπωσιακά από τη θέση του «κυρίαρχου του βλέμματος», αφήνοντάς την όμως κενή. Φτάσαμε, τέλος, θα πεις, όχι χωρίς μια σχετική ειρωνεία, στα χρόνια που εφευρέθηκε η κατάργηση του «ανδρικού βλέμματος».
Γιατί, τουλάχιστον σε αυτό το επίπεδο του κινηματογράφου, μιλάμε σίγουρα για έναν οπτικό εκδημοκρατισμό. Σε έναν δεύτερο χρόνο, όμως, μάλλον υπογραμμίζεται εδώ και μια ευρύτερη βιοπολιτική αγωνία: κανείς πια δεν είναι «αυτός» που βλέπει. Ολες, όλους και όλα, μας βλέπουν.
Ο κ. Δημήτρης Παπανικολάου είναι καθηγητής Νεοελληνικών και Πολιτισμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.



