Η επιλογή μιας ηθοποιού όπως η Lupita Nyong’o για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης σε μια νέα κινηματογραφική «Οδύσσεια» από τον Christopher Nolan άνοιξε μια συζήτηση που ξεπερνά κατά πολύ το casting. Δεν μιλάμε μόνο για το ποιος “ταιριάζει” σε έναν μυθικό χαρακτήρα, αλλά για το πώς βλέπουμε σήμερα τα κλασικά έργα, ποιος έχει δικαίωμα να τα αφηγείται και τι σημαίνει, τελικά, να μεταφέρεις έναν μύθο στο παρόν.
Η κριτική και το παλιό αντανακλαστικό του «δεν ταιριάζει»
Κάθε φορά που ένας κλασικός χαρακτήρας ξαναζωντανεύει στη μεγάλη οθόνη, εμφανίζεται κι ένα γνώριμο κύμα αντιδράσεων: «Έτσι δεν τον φανταζόμουν», «δεν είναι πιστό», «μα η Ελένη ήταν…». Η Lupita Nyong’o απάντησε σε αυτή την κριτική με έναν τρόπο απλό αλλά ουσιαστικό: υπενθύμισε ότι μιλάμε για μυθολογία. Δηλαδή για ιστορίες που έχουν ειπωθεί άπειρες φορές, από διαφορετικές κοινωνίες, με διαφορετικά μάτια, και ακριβώς γι’ αυτό άντεξαν στον χρόνο.
Μυθολογία σημαίνει πολλαπλές εκδοχές, όχι μία “σωστή”
Η «Οδύσσεια» δεν είναι ένα κλειδωμένο κείμενο σε γυάλα. Είναι ένα έργο που πέρασε από στόμα σε στόμα, άλλαξε, εμπλουτίστηκε, ερμηνεύτηκε ξανά και ξανά. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, κάθε γενιά το διαβάζει μέσα από τις δικές της ανησυχίες: τον νόστο, την επιβίωση, την ταυτότητα, τον πειρασμό, την απώλεια. Αν το δούμε έτσι, τότε μια σύγχρονη κινηματογραφική απόδοση δεν είναι “παραχάραξη” αλλά μια ακόμη αφήγηση—και αυτό είναι το πιο αυθεντικό στοιχείο της μυθολογίας.
«Το καστ μας είναι αντιπροσωπευτικό του κόσμου»
Ένα από τα πιο δυνατά σημεία της τοποθέτησης της ηθοποιού ήταν η ιδέα ότι ένα σύγχρονο έπος μπορεί να αντικατοπτρίζει τον κόσμο όπως είναι σήμερα. Με λίγα λόγια: αν μια ιστορία μιλάει για την ανθρώπινη εμπειρία, γιατί να εκπροσωπείται από ένα μόνο “καλούπι”; Η φράση «το καστ μας είναι αντιπροσωπευτικό του κόσμου» λειτουργεί σαν κλειδί: δεν ζητά να ξεχάσουμε το παρελθόν, αλλά να αναγνωρίσουμε ότι το παρόν έχει τη δική του πολυφωνία.
Η εμπιστοσύνη του Nolan και η ευθύνη ενός εμβληματικού ρόλου
Η συμμετοχή σε ένα έργο με τέτοιο βάρος δεν είναι απλή υπόθεση. Η Lupita Nyong’o εξέφρασε ότι νιώθει τιμή και ευθύνη που ο Nolan τής εμπιστεύτηκε έναν χαρακτήρα τόσο φορτισμένο συμβολικά. Κι εδώ υπάρχει κάτι ενδιαφέρον: όταν ένας σκηνοθέτης με τόσο ισχυρή κινηματογραφική “υπογραφή” πιάνει ένα μυθολογικό κείμενο, συνήθως δεν ψάχνει να κάνει φωτοτυπία. Θέλει να χτίσει ατμόσφαιρα, να ανοίξει ερωτήματα, να δώσει νέα γωνία. Αυτό ακριβώς προετοιμάζει και το κοινό: όχι να δει απλώς «την Ελένη», αλλά μια ερμηνεία της Ελένης.
«Δεν μπορείς να υποδυθείς την ομορφιά» – και όμως αυτό είναι το ζουμί
Η πιο ανθρώπινη και ουσιαστική φράση που ακούστηκε στη συζήτηση είναι η εξής: «Δεν μπορείς να υποδυθείς την ομορφιά». Γιατί η ομορφιά, ειδικά όπως χρησιμοποιείται στον μύθο της Ωραίας Ελένης, είναι συχνά μια “ταμπέλα” που σκεπάζει τα πάντα. Κι όμως, σε επίπεδο χαρακτήρα, το ενδιαφέρον ξεκινά μετά την ταμπέλα:
- Τι θέλει η ίδια;
- Τι φοβάται;
- Τι κουβαλά ως πρόσωπο που έγινε σύμβολο;
- Πώς ζει όταν όλοι μιλούν γι’ αυτήν, αλλά σπάνια την ακούν;
Αυτό είναι και μια μικρή νίκη για τον τρόπο που εξελίσσεται η αφήγηση σήμερα: λιγότερο “εικόνα”, περισσότερο εσωτερικότητα.
Η Ωραία Ελένη πέρα από το «πρόσωπο για το οποίο ταξίδεψαν χίλια πλοία»
Η κλασική φράση για την Ελένη—ότι ήταν «το πρόσωπο για το οποίο ταξίδεψαν χίλια πλοία»—ακούγεται εντυπωσιακή, αλλά κρύβει και κάτι σκοτεινό: κάνει έναν άνθρωπο αφορμή, τρόπαιο, σύμβολο. Στις σύγχρονες αναγνώσεις, υπάρχει μια προσπάθεια να ξαναβρούμε την Ελένη ως χαρακτήρα με βούληση και βάθος, όχι μόνο ως “αιτία πολέμου”. Και αυτό είναι σημαντικό, γιατί μετακινεί το κέντρο βάρους από το κουτσομπολιό της Ιστορίας στο ψυχολογικό και ηθικό βάρος των επιλογών.
Γιατί οι αντιδράσεις δεν είναι πάντα για την τέχνη
Ας είμαστε ειλικρινείς: πολλές φορές οι αντιδράσεις σε τέτοια castings δεν ξεκινούν από αγάπη για το κείμενο. Ξεκινούν από την ανάγκη κάποιων να “αστυνομεύσουν” το ποιος επιτρέπεται να βρίσκεται σε μεγάλες ιστορίες. Η απάντηση της ηθοποιού ότι δεν ξοδεύει χρόνο να υπερασπιστεί τη θέση της δείχνει κάτι ώριμο: η κριτική θα υπάρχει έτσι κι αλλιώς. Το ερώτημα είναι αν θα αφήσεις την κριτική να καθορίσει την τέχνη ή αν θα αφήσεις την τέχνη να κριθεί από το αποτέλεσμα.
Ένα καστ-μωσαϊκό και η υπόσχεση μιας “επικής αφήγησης της εποχής μας”
Η νέα κινηματογραφική «Οδύσσεια» συγκεντρώνει μεγάλα ονόματα όπως Matt Damon, Anne Hathaway, Zendaya, Charlize Theron, Tom Holland, Robert Pattinson και άλλους. Αυτό από μόνο του δείχνει φιλοδοξία κλίμακας. Όταν μιλάμε για έπος, δεν μιλάμε μόνο για σκηνικά και μουσική· μιλάμε για αίσθηση κόσμου. Κι ένα πολυπρόσωπο καστ βοηθά να νιώσεις ότι βλέπεις κάτι “μεγάλο” — μια ιστορία που δεν αφορά μόνο έναν ήρωα, αλλά μια ολόκληρη εποχή.
Τι σημαίνει για εμάς σήμερα να επιστρέφουμε στην «Οδύσσεια»
Η «Οδύσσεια» επιμένει να επιστρέφει επειδή αγγίζει κάτι διαχρονικό: την προσπάθεια να γυρίσεις “σπίτι”, κυριολεκτικά ή μεταφορικά. Σήμερα, “σπίτι” μπορεί να σημαίνει ασφάλεια, ταυτότητα, αποδοχή, ψυχική ισορροπία. Και οι Σειρήνες, οι Κύκλωπες και οι φουρτούνες μπορεί να είναι οι δικοί μας σύγχρονοι πειρασμοί, φόβοι και πιέσεις. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η επιλογή μιας Ελένης που δεν περιορίζεται σε ένα στερεότυπο εμφάνισης, αλλά ανοίγει χώρο για ερμηνεία και χαρακτήρα, μοιάζει όχι απλώς “επίκαιρη” αλλά και αναγκαία.
Το πραγματικό στοίχημα: να κερδίσει η ιστορία, όχι ο θόρυβος
Στο τέλος της ημέρας, αυτό που μένει δεν είναι τα σχόλια, αλλά το αν η ιστορία ειπώθηκε με δύναμη. Αν η Ελένη παρουσιαστεί ως ολοκληρωμένος άνθρωπος και όχι ως διακοσμητικό σύμβολο, αν ο μύθος αποκτήσει νέα ζωή χωρίς να χάσει τον πυρήνα του, τότε θα έχουμε κερδίσει κάτι: μια υπενθύμιση ότι τα κλασικά δεν είναι μουσειακά αντικείμενα. Είναι ζωντανά εργαλεία αφήγησης.
Αλήθεια, εσείς γνωρίζατε αυτές τις πλευρές γύρω από τη συζήτηση για την Lupita Nyong’o και την «Οδύσσεια» του Christopher Nolan; Αν σας άρεσε το άρθρο ή το βρήκατε ενδιαφέρον, μοιραστείτε το με κάποιον που αγαπά τον κινηματογράφο και τη μυθολογία—και αν έχετε διάθεση, ρίξτε μια ματιά και στα υπόλοιπα σχετικά άρθρα του site.