Skip to content
Διάρκεια άρθρου: Λιγότερο απο 1 λεπτό Λεπτά

Επάνοδος στον Ανδρέα Κάλβο – ΤΟ ΒΗΜΑ

Google Button Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή

Ο Μιχαήλ Πασχάλης μελετά τους στίχους του Κάλβου με τον τρόπο των ωρολογοποιών, που εξετάζουν το εσωτερικό των ρολογιών με κολλημένο στο μάτι τους έναν μεγεθυντικό φακό

ΜΙΧΑΗΛ ΠΑΣΧΑΛΗΣ
Ο αινιγματικός ποιητής
Ανδρέας Κάλβος
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης,
2026, σελ. 372, τιμή 18 ευρώ

Ο Πασχάλης παρατηρεί ότι «υπάρχει δραματική υστέρηση στην ανανέωση των ερμηνευτικών προσεγγίσεων όσον αφορά τις ελληνικές “Ωδές”» του Κάλβου και επιχειρεί να ευαισθητοποιήσει «τον μέσο πεπαιδευμένο αναγνώστη στην ιδέα ότι η έρευνα γύρω από τις ιταλικές επιδράσεις στις “Ωδές” δεν είναι υπόθεση που αφορά αποκλειστικά τους καλβιστές, αλλά τον ενδιαφέρει άμεσα και ουσιαστικά».

Γι’ αυτό και επιχειρεί «χειρουργικό έλεγχο» της γλώσσας και του ύφους του Κάλβου, με την παράθεση πολλών παραδειγμάτων από την ιταλική λογοτεχνία, τα οποία τον οδηγούν στη διαπίστωση ότι η σχέση των «Ωδών» με την αρχαιοελληνική ποίηση διαθλάται μέσω της ιταλικής και της λόγιας ιταλικής ποίησης ‒ φαινόμενο που προσφυώς αποκαλεί «τεθλασμένη διακειμενικότητα».

Το νέο βιβλίο, που αποτελείται από 17 κεφάλαια, διαρθρώνεται σε τρία μέρη. Το πρώτο πραγματεύεται τον «αινιγματικό χαρακτήρα της γλώσσας των “Ωδών”»· το δεύτερο «τα αινιγματικά στοιχεία των καλβικών μεταφράσεων»· με το τρίτο ο Πασχάλης συνδιαλέγεται με όλους τους προηγούμενους μελετητές που προσπαθούσαν να αποκρυπτογραφήσουν το ιδιότυπο και το ιδιόρρυθμο της γλώσσας των «Ωδών». Με τη σύνθετη και γερή φιλολογική σκευή του (κλασικός φιλόλογος, εγκρατής γνώστης της νεοελληνικής και ιταλικής λογοτεχνίας), ο Πασχάλης μελετά τους στίχους του Κάλβου με τον τρόπο των ωρολογοποιών που εξετάζουν το εσωτερικό των ρολογιών με κολλημένο στο μάτι τους έναν μεγεθυντικό φακό. Και ανακαλύπτει πράγματα ενδιαφέροντα, ανεντόπιστα ακόμη και από τον ειδικό αναγνώστη του Κάλβου.

Για να δώσω ένα παράδειγμα: στην ωδή «Ο φιλόπατρις» ο Κάλβος μιλώντας για τη Ζάκυνθο γράφει: «δεν εμάρανε ποτέ / ο θερμός Κύων / τα σμάραγδά σου». Τι σημαίνει εδώ η λέξη σμάραγδα; αναρωτιέται ο αναγνώστης.

Ο Πασχάλης βρίσκει το νόημά της στην ιταλική λέξη smeraldo (σμαράγδι), που με το βαθυπράσινο χρώμα του σημαίνει συνεκδοχικά και λιβάδι (παραθέτει ανάλογες χρήσεις της λέξης σε στίχους ιταλών ποιητών).

Απαντήσεις σε καλβικά ερωτήματα

Η διαπίστωση του Πασχάλη ότι «η σύνθεση ετερόκλητων γλωσσικών και υφολογικών στοιχείων του ταπεινού και του υψηλού προσθέτει γοητεία στην καλβική ποίηση» επιβεβαιώνει τη διατυπωμένη ήδη από το 1972 άποψη (που είχε προκαλέσει τότε αρνητικές αντιδράσεις) ότι «ο Κάλβος δεν γνώριζε επαρκώς τα ελληνικά» και ότι «από τους γλωσσικούς ιταλισμούς των “Ωδών” προέρχεται ένα μεγάλο μέρος της γοητείας τους».

Στην οποία φαίνονται να συμβάλλουν και αρκετές από τις πολλές αινιγματικές και δυσεξήγητες διατυπώσεις των στίχων τους, το νόημα των οποίων εξιχνιάζει ενδελεχώς ο Πασχάλης και στο οποίο ο Ελύτης ‒ μην μπορώντας να το εξηγήσει ‒ ανακάλυπτε μια «λυρική τόλμη» προδρομικά υπερρεαλιστική.

Ως προς το μυστήριο της πεντάστιχης ανομοιοκατάληκτης στροφής των «Ωδών», η μορφή της οποίας δεν υπάρχει στην προηγούμενη νεοελληνική ποίηση, ούτε και στην ιταλική, ο Πασχάλης σωστά επαινεί τον Σεφέρη που πρώτος στον 20ό αιώνα παρατήρησε ότι «η λατινική μετρική εβάρυνε περισσότερο από την ελληνική για τον Κάλβο» (εκτιμήσεις για τον ιταλίζοντα χαρακτήρα των «Ωδών» περιέχονται σε δύο ανώνυμες γαλλικές βιβλιοκρισίες του 1826).

Η παρατήρηση του Πασχάλη ότι υπάρχει υστέρηση στην ανανέωση των προσεγγίσεων των «Ωδών» είναι σωστή. Δεν θα τη χαρακτήριζα όμως, όπως αυτός, δραματική, όταν τόσα έχουν γίνει από το επετειακό 1992 (200 χρόνια από τη γέννηση του ποιητή) έως σήμερα, και κυρίως όταν έχουν προηγηθεί τα δύο καλβικά του βιβλία (του 2013 και το παρόν), τα οποία έχουν ρίξει αποκαλυπτικό φως σε πλήθος αινιγματικών σημείων των «Ωδών».

Ως προς αυτά ο Πασχάλης σημειώνει ότι υπάρχει «άφθονη ακόμη ερευνητέα ύλη» και ότι «ελπίζ[ει] να ξαναπιάσ[ει] το θέμα». Περιμένουμε να επανέλθει σε αυτό ως ο κατ’ εξοχήν αρμόδιος να το φέρει εις πέρας.

Ο κ. Νάσος Βαγενάς είναι ομότιμος καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Το πρωτότυπο άρθρο https://www.tovima.gr/print/books-ideas/epanodos-ston-andrea-kalvo/ ανήκει στο βιβλίο – ΤΟ ΒΗΜΑ .
‹ ›