
Ο Κώστας Μαυρουδής φωτογραφήθηκε από τον Κίμωνα Φραγκάκη στο όμορφο και φιλόξενο Philos της οδού Σόλωνος.–«Τι νέα απ’ τη Βενετία;» –«Θα ήταν πολύ θλιβερή η μέρα που θα είχαμε να πούμε κάτι καινούργιο για τη Βενετία», απάντησε.Συνάντησα μιαν ηχώ της “βλασφημίας” μου 25 χρόνια αργότερα: «Η μεσαιωνική Βενετία είχε τις σπουδαιότερες Μυστικές Υπηρεσίες 55 χρόνια μετά βρίσκω (modestamente, μετριοφρόνως που λένε οι Ιταλοί) Η συνάντηση ιδεών ή βλεμμάτων είναι συχνή, χωρίς αυτό να σημαίνει οποιουδήποτε βαθμού συγγένεια. «Η ξένη ιδέα που θα μπορούσαμε να γράψουμε κι εμείς, αν δε είχε φτάσει εκεί πρώτος κάποιος άλλος», αναφέρεται στις όμοιες πηγές, τα κοινά μονοπάτια της ευλάβειας και της συγκίνησης. Σ’ όλα τα βιβλία μου υπάρχει, με τον ένα ή τον άλλον τρόπο, η φωτογραφία:«[…] Πριν τον Νταγκέρ, ένα γεγονός σε αιώνια ομηρεία θα έμοιαζε φαουστικό εγχείρημα, υπέρβαση που θα μπορούσε να αφορά και τον πραγματικό χρόνο, θα ήταν μια αυθάδεια και έπαρση του θνητού.» Αλλού είδα διαφορετικά την οντολογία της: Στο προσεχές βιβλίο μου η φωτογραφία υπάρχει σε πολλές σελίδες: […] Ο Χ. –που είχε συνδέσει τη
Τα αξεσουάρ ενός ευγενούς εμμονικού: μια αυθεντική μπαντάνα και τα κοκκάλινα γυαλιά που δεν αποχωρίζεται.Εν πάση περιπτώσει κάποτε, φοιτητής, είχα μια Στο βιβλίο μου Ο Χ. είπε«[…] Έμενε στο ξενοδοχείο Mon Repos, με έναν ηλικιωμένο κύριο τον οποίο έβλεπα για πρώτη φορά. Το πρόσωπό της έστιλβε από τη χρήση κάποιου καλλυντικού, φορούσε μαύρο φόρεμα και είχε λεπτά, ζωγραφισμένα φρύδια. Πρόσεξα ότι διατύπωνε πιο σύνθετες απ’ ό,τι συνήθως ιδέες, αποτέλεσμα προφανώς νέων συναναστροφών. Την άκουγα να λέει ότι “Αυτός που ξέρει μπριτζ δεν θα γεράσει μόνος”, ή να φιλοσοφεί με απόψεις όπως “Είμαστε σαν τα εφήμερα, που γεννιούνται με την ανατολή του ήλιου και πεθαίνουν με τη δύση”. Εκείνος, ψηλός –με χαρακτηριστικά που δεν συγκρατώ–, με βελούδινο καπέλο και μια Leica χιαστί στον ώμο, κρατούσε ένα λεπτό μπαστούνι, θεσμό ακόμα για την τάξη του… Παρωδώντας κάποτε αυτή την ανασφάλεια, ο Χ. σκέφτηκε τη γραφή Μπράιγ για τα κείμενά του. Θα ήταν ενισχυτική της «απτότητας» και της ζωντάνιας. Αλλού, στο ίδιο βιβλίο, αναρωτήθηκε αν στις γλώσσες που γράφονται ανάποδα, απ’ τα δεξιά προς τα αριστερά (τα εβραϊκά, τα αραβικά) η νοσταλγία και η διάθεση της αναδρομής
Αριστερά: Ο Χ. με καλή εκδοτική παρέα. Δεξιά: ο Κώστας Μαυρουδής με τον Κίμωνα Φραγκάκη.Υπάρχουν όρια στις σχέσεις των πραγμάτων. Όπως στους τοίχους των Εξαρχείων δεν γράφεις ένα σύνθημα με πινελάκι ακουαρέλας, άλλο τόσο, και περισσότερο, είναι αδιανόητο να υπογραμμίσεις ένα βιβλίο με τη θηριώδη έμφαση του μαρκαδόρου. Αγαπώ την ήπια δράση του μολυβιού, ιστορικού προϊόντος. Ο Βιεννέζος κύριος Χάρντμουντ, έχοντας το εργοστάσιό του στην αυστριακή τότε Βοημία, ανέμειξε (1790) κονιοποιημένο γραφίτη με κοινό πηλό και ψήνοντας αυτήν τη ζύμη κατασκεύασε τα πρώτα νεότερα μολύβια, των οποίων η σκληρότητα εξαρτάται απ’ την αναλογία του πηλού.
Τα πιο κοινά μολύβια παρουσιάζονται συνήθως σε τρία ή τέσσαρα «νούμερα», στα ευγενέστερα όμως είδη διακρίνονται δεκαεπτά, τουλάχιστον, βαθμοί σκληρότητας. Γνώρισα κάποτε έναν εκδότη βιβλίων τέχνης. Τον Ανδρέα Παππά. Πάνω στο γραφείο του είχε δεκάδες ξυσμένα μολύβια, που δεν ξεπερνούσαν τους 4-5 πόντους. Εικόνα ενός τρυφερού νανισμού, αλλά με παρόν ακόμα το κύρος τους, αφού ποιος ξέρει πόσα χιλιόμετρα φράσεων έγραψαν και τι στοχασμούς διατύπωσαν. Ανά πάσα στιγμή ο αφοριστικός λόγος κινδυνεύει, όπως υπαινίσσεστε, να είναι επιτηδευμένος! Απ’ την άλλη πλευρά, η Βλέπω με πνεύμα αμφιβολίας και τον έτερο πόλο της Θα έλεγα πως με κυνηγά το επίμονο χρέος του ύφους και Λοιπόν, αυτή η συνθήκη είναι η συναινετική εξαπάτηση του αναγνώστη στους όρους της ανάγνωσης, στη μετάβασή του σε απροσδόκητα δεδομένα. Ανοίγοντας το βιβλίο ανοίγουμε με συνειδητό υπολογισμό μια πύλη. Η συμμετοχή μας μοιάζει με την σύμβαση των παιδικών παιχνιδιών. Εκεί, όσο διαρκούσε το παίγνιο ακολουθούσαμε τους όρους του. Τα ψεύτικα χρήματα λογίζονταν αληθινά, οφείλαμε να παίξουμε! Το άλλο επίπεδο εξαπάτησης για το οποίο μιλάτε είναι βέβαια το υπερβατικό. Συμμετέχουμε σε μια συνθήκη που υποκαθιστά τους όρους του πραγματικού. Εκείνη την τόσο δημοφιλή φράση του Πεσσόα, ότι «Η τέχνη υπάρχει επειδή η ζωή δεν αρκεί», ξέρετε πόσοι, με διαφορετικούς τρόπους, την έχουν διατυπώσει; Από τον Νίτσε («Η τραγωδία βοηθά να μην πεθάνουμε απ’ την πολλή αλήθεια»), μέχρι έναν παλιό καραγκιοζοπαίχτη που θυμάμαι να προλογίζει ως εξής την παράσταση: «Η εύθυμη ιστορία μας, παιδιά, είναι ένας ά λ λ ο ς κόσμος, με σαράγια, καλύβες, μουσικές, και μεγάλη, μεγάλη τσαχπινιά !».Η μοναξιά του έργου, όπως το ονειρεύτηκε ο συγγραφέας του, είναι δεδομένη. Είτε γιατί θα αντιμετωπίσει την αδιαφορία, είτε γιατί το έργο είναι κάτι που προσφέρεται σε αλλότριες –ξένες μεταξύ τους– «αναγνώσεις». Ενώ είναι σύνολο συγκεκριμένων προθέσεων, γίνεται ανυπεράσπιστη βίβλος απέναντι στην ποικιλία της πρόσληψης. «Είτε σας επαινούν
Αριστερά: Μια σπάνια χειρονομία ενός ανθρώπου ο οποίος, όταν δεν μιλάει με το έργο του, συζητά χαμηλόφωνα χωρίς την παντομίμα των συμπατριωτών του. Δεξιά: Εσάνς Μitteleuropa, μπροστά στο παλιό αθηναϊκό χαχαροπλαστείο Desiré.[…] Κάποιος –πιθανολογώ στη Νέα Υόρκη–, μετά από επίσκεψη στον γιατρό, βγήκε στον δρόμο και κατευθύνθηκε προς τη στάση του λεωφορείου. Μια δυσκαμψία στον αυχένα τον ανάγκαζε να κρατά το κεφάλι του προς τα πίσω. Ήταν σαν να παρακολουθούσε μια πτήση ή κάτι που συνέβαινε ψηλά, στις απέναντι στέγες. Οι περαστικοί σταματούσαν αμέσως. Άρχιζαν κι αυτοί να ερευνούν τον ουρανό. Πολύ γρήγορα δημιουργήθηκε γύρω απ’ τη στάση μια γκροτέσκα συγκέντρωση, όπου όλοι –θεατές χωρίς θέαμα– είχαν προσηλωθεί στο ίδιο σημείο. Αντιλαμβανόμουν την επιρροή του πρώτου και το μιμητικό αντανακλαστικό των συγκεντρωμένων. Θα περνούσαν ωστόσο δεκαετίες για να θυμηθώ το παλιό απόγευμα και το επεισόδιο εκείνου του φιλμ, πολύ περισσότερο για να μάθω ότι ο Γουσταύος Λε Μπον (στα τέλη του 19ου αιώνα) ασχολήθηκε με τον χαρακτήρα του πλήθους και το φαινόμενο της υποβολής, τον τρόπο που μια συμπεριφορά (ή ισχυρισμός) παρασύρει τους άλλους. “Στα τείχη της Ιερουσαλήμ”, έγραψε με φίνο σαρκασμό, “πριν να εμφανιστεί σ’ ό λ ο υ ςΘυμάμαι τον αγνοημένο σήμερα θεωρητικό της τέχνης, τον τόσο σπουδαίο Θ. Μ. Μουστοξύδη (1893-1971). Σε ένα […] «Στα πλήθη βλέπει κανείς τα φαινόμενα της υποβολής. Το θέατρο ενεργεί στο πλήθος καλύτερα […] Στον Πιραντέλο, έξι πρόσωπα μπαίνουν στο θέατρο και διακόπτουν μια πρόβα. Ζητούν απ’ τον σκηνοθέτη, διακριτικά στην αρχή, επίμονα σε λίγο, να τα εντάξει στο έργο. Όταν εκείνος, ενοχλημένος, ζητά να του δείξουν το κείμενό τους, απαντούν ότι δεν έχουν κείμενο, το περιέχουν. Η ζωή τους είναι το άγραφο έργο τους, οι ιστορίες τους δεν χρειάζεται να φ α ί ν ο ν τ α ι[…] Μετά από δύο εξάωρα ταξίδια δεν με είχατε εντοπίσει, σκέφτηκα μήπως μου επιτρέψατε συνειδητά να σας παρακολουθώ. Να ενταχθούμε έτσι και οι τρεις σ’ αυτό το ασχεδίαστο, χωρίς κανόνες έργο, όπου το πραγματικό έμοιαζε πλασματικό και η ίδια η ζωή α ν α π α ρ ά σ τ α σ η […]»
Στο ερώτημά σας αν είμαι ένας ανάλογος παρατηρητής, θα απαντήσω Όχι. Δεν κατάφερα να κάνω μια τόσο υψηλή πτήση, παρ’ όλες τις περιέργειές μου για τους άλλους. Επινόησα ξένες συμπεριφορές, κατέγραψα το παρελθόν χαρακτήρων, αλλά η φαντασία μου δεν είχε ποτέ την «έμπρακτη» και ανήσυχη ποίηση του Αλευρά!
Aριστερά: ο Τζακομέτι, όταν ρωτήθηκε αν σ’ ένα σπίτι φλεγόμενο θα έσωζε έναν Ρέμπραντ ή μια γάτα, εκείνος απάντησε κατηγορηματικά «τη γάτα, γιατί είναι ζωή». «Η φωτιά», λέει ο Μαυρουδής, «μού θυμίζει συνειρμικά τις σημειώσεις του κρατούμενου Σπέερ (αρχιτέκτονα, στενού φίλου και συνομιλητή του Χίτλερ, φωτό αριστερά) όπου επισήμαινε, μεταξύ άλλων, «την εμμονή του δικτάτορα με τη φωτιά, με την πύρινη γλώσσα στο τζάκι, με την πύρινη λαίλαπα πάνω απ’ την πόλη».Η φωτιά μού θυμίζει συνειρμικά Με θεωρείτε, πιθανόν, εκλεπτυσμένο διανοούμενο,
Ο Μαυρουδής μας θυμίζει τη φράση του Μαστρογιάννι στη Ζαν Μορώ, στην περιώνυμη Νύχτα του Αντονιόνι: «Δεν έχω πια εμπνεύσεις, έχω αναμνήσεις»!Αφορμή γι’ αυτή την σημείωση ήταν μια φράση του Μαστρογιάννι στη Ζαν Μορώ. Ακουγόταν στην περιώνυμη Για τη διάθεση του Χ. να μαζεύει απ’ τον δρόμο ασήμαντα πράγματα (πώματα μπύρας, μανταλάκια, μολύβια), βρήκα κάποτε θερμή συνηγορία: έναν στίχο τού Γουίλιαμ Κάρλος Γουίλιαμς. Θα μπορούσα να τον κάνω σλόγκαν σε λευκό μακό για το καλοκαίρι: «Τα μικρά πράγματα μετράνε. Αγνοήστε τα και πίκρα πνίγει τη φαντασία». Προέρχεται απ’ τη συλλογή του Η κόρη στην κόλασηΤα λάθη είναι κανόνας σε ό,τι αφορά περιγραφές τόπων, συζητήσεις, λεπτομέρειες γεγονότων. Κάποτε στην επαρχία, για τη σφαγή ενός γουρουνιού και τα όσα ακολούθησαν (το άνοιγμα της κοιλιάς, το καυτό νερό, το καθάρισμα της σκληρής τριχοφυΐας), ο Χ. –παιδί τότε– δήλωσε αβέβαιος για την ακρίβεια όσων θυμόταν (σελ. 77): «Η μόνη επιφύλαξη, ισχυρή σήμερα», είπε ο Χ., «είναι μήπως στο παλιό γεγονός έχω προβάλει μεταγενέστερες εντυπώσεις. Συναντώ συχνά αυτή τη σύγχυση. Σε ένα μυθιστόρημά του, ο Αντρέ Ζιντ νομίζει ότι θυμάται την είσοδο των Πρώσων στη Ρουέν, το πλήθος, τους εντυπωσιακούς πυρσούς τη νύχτα, την μπάντα που παρελαύνει πανηγυρικά. Παιδί, παρακολουθεί με δέος απ’ το μπαλκόνι. Η εικόνα, τον βεβαιώνει αργότερα η μητέρα του, προέρχεται από απλές λαμπαδηφορίες, πολύ μ ε τ ά την αποχώρηση των Γερμανών απ’ την περιοχή. Δεν αποκλείεται να συσχετίζω κι εγώ το παλιό επεισόδιο με μια μεταγενέστερη, εντυπωσιακή σφαγή από το Δέντρο με τα τσόκαραΜολονότι εκατομμύρια πέθαναν πιστεύοντας σε αδήριτους νόμους της Ιστορίας, είμαι βέβαιος ότι αυτήν την «αποικία των τιμωρημένων» πιθανόν μπορούμε στοιχειωδώς να την αλλάξουμε, δεν μπορούμε όμως ούτε να της δώσουμε νόημα ούτε, πολύ περισσότερο, να τη σώσουμε.
«Κόντρα στο στον σύγχρονο βαρβαρισμό (…) χρησιμοποιώ την ίδια πάντα, αμυντική τακτική», λέει ο Μαυρουδής: «Θα δω την Πατρίδα του Πάβελ Παβλικόφσκι (φωτό), για εικοστή φορά, θα μιλήσω με έναν απ’ τους ελάχιστους φίλους, θα διαβάσω σελίδες του Τζορτζ Στάινερ, του Αιμίλιου Χουρμούζιου, του Γιόζεφ Ρότ, και ίσως χρονοτριβήσω σε μια ταβέρνα…».Νιώθω –«[…] Τραγουδάμε
Αριστερά: ο συνεντευξιαζόμενος θεωρεί τους τηνιακούς περιστερώνες το «Η επιστροφή (και το σχόλιο που με τόση έμφαση την «Μα πού πηγαίνουμε; Ακολουθήστε το Andro στο Facebook


