Έπειτα από δεκαετίες απουσίας, η τρίτομη «Νεοελληνική Αθυροστομία» της Μαίρης Κουκουλέ επανεκδίδεται από τις εκδόσεις Νεφέλη. Το έργο, που πρωτοκυκλοφόρησε το 1984, καταγράφει μεθοδικά μια πλευρά της καθημερινής λαϊκής έκφρασης που συχνά μένει εκτός επίσημης ιστορίας: τις βωμολοχίες, τα σεξουαλικά αστεία και τις σατιρικές παραλλαγές τραγουδιών, παροιμιών και άλλων κειμένων.
Μια επανέκδοση με λίγες αλλαγές
Η νέα έκδοση διατηρεί το περιεχόμενο και το σχέδιο των αρχικών τόμων. Η βασική διαφορά βρίσκεται στα χρώματα των εξωφύλλων: ο πρώτος τόμος παραμένει λευκός, ενώ οι άλλοι δύο είναι πλέον κίτρινος και κόκκινος. Στα εξώφυλλα αναγράφονται και οι δύο χρονολογίες, το 1984 και το 2019, με την παλιά ημερομηνία να παραμένει ορατή.
Η επανέκδοση δίνει ξανά πρόσβαση σε ένα βιβλίο που είχε εξαντληθεί για χρόνια. Η παλιά έκδοση είχε γίνει δυσεύρετη και, σύμφωνα με το δημοσίευμα, η τιμή της στα παλαιοβιβλιοπωλεία είχε ανέβει σημαντικά.
Μια μεγάλη συλλογή προφορικού λόγου
Το υλικό καλύπτει ένα ευρύ φάσμα: από βρισιές και σεξουαλικά υπονοούμενα μέχρι πειραγμένες εκδοχές υπαρκτών κειμένων, τραγουδιών και ανακοινώσεων. Περιλαμβάνει επίσης βωμολοχικές παροιμίες και άλλα δείγματα χιούμορ που κυκλοφορούν στην καθημερινή ομιλία.
Οι πηγές του είναι εξίσου ποικίλες. Η Κουκουλέ συγκέντρωσε υλικό από την προφορική παράδοση, μαθητικά τετράδια και προσωπικά ημερολόγια, αλλά και από γήπεδα, στρατώνες, πανεπιστήμια, σχολεία και παρέες. Στην εποχή πριν από το διαδίκτυο, η έρευνα απαιτούσε επιτόπια δουλειά και προσεκτική καταγραφή. Η συγγραφέας αφιέρωσε, όπως αναφέρεται, δέκα χρόνια ταξιδεύοντας σε όλη την Ελλάδα και σημείωνε συστηματικά τους πληροφορητές και τις πηγές της.
Πέρα από το «επίσημο» λαογραφικό υλικό
Η σημασία της συλλογής δεν βρίσκεται μόνο στο προκλητικό περιεχόμενό της. Το βιβλίο αντιμετωπίζει τη χοντράδα και τη βωμολοχία ως μέρος της λαϊκής έκφρασης, όπου το σεξουαλικό στοιχείο συναντά το χιούμορ και τη σάτιρα. Πρόκειται για μια πλευρά της κοινωνικής ζωής που συχνά θεωρείται ανάξια μελέτης ή καταγράφεται μόνο αποσπασματικά.
Η συστηματική συγκέντρωση χιλιάδων παραδειγμάτων ξεχωρίζει από μια απλή αναφορά στο θέμα. Φέρνει στο φως εκφράσεις που μεταδίδονται από στόμα σε στόμα και αποτυπώνει πώς οι άνθρωποι χρησιμοποιούν το αστείο για να σχολιάσουν όσα τους περιβάλλουν.
Σάτιρα χωρίς «ιερά» και απρόσβλητα θέματα
Στους τρεις τόμους, τίποτα δεν μένει έξω από τον σατιρικό σχολιασμό. Δάσκαλοι, ιερείς, αστυνομικοί, γονείς, πολιτικοί, ποδοσφαιρικοί αντίπαλοι, θεσμοί, κόμματα, θρησκεία και πατρίδα γίνονται στόχοι αστείων και παρωδιών. Το ίδιο συμβαίνει με τους αρχαίους Έλληνες: ανάμεσα στο υλικό υπάρχει και η λεγόμενη σεξουαλική «Ιλιάδα», σε διαφορετικές παραλλαγές.
Αυτή η διάθεση είναι πιθανό να ξενίσει όσους θεωρούν ορισμένα σύμβολα ή θεσμούς απρόσβλητα. Για άλλους αναγνώστες, όμως, η συνύπαρξη βωμολοχίας και ευρηματικού χιούμορ είναι ακριβώς εκείνη που δίνει στο βιβλίο την ιδιαίτερη δύναμή του.
Η ιστορία της έκδοσης
Η αρχική έκδοση χρειάστηκε να ξεπεράσει και το εμπόδιο της λογοκρισίας. Σύμφωνα με όσα αναφέρει το δημοσίευμα, μέρος του υλικού κυκλοφόρησε πρώτα στο εξωτερικό από αγγλόφωνο εκδοτικό οίκο. Αφού πέρασαν τρεις μήνες χωρίς πρόβλημα, ακολούθησε η ελληνική έκδοση.
Η επιστροφή της «Νεοελληνικής Αθυροστομίας» υπενθυμίζει ότι η λαογραφία δεν αφορά μόνο τα επίσημα έθιμα και τις παραδοσιακές αφηγήσεις. Περιλαμβάνει και τον αυθόρμητο, συχνά αθυρόστομο τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι γελούν, σατιρίζουν και μιλούν μεταξύ τους.
Γνωρίζατε την ύπαρξη αυτού του τρίτομου έργου; Αν σας φάνηκε ενδιαφέρον, μοιραστείτε το κείμενο και ανακαλύψτε κι άλλα σχετικά άρθρα στον ιστότοπο.