Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Το πολυήμερο 54ο Φεστιβάλ Βιβλίου στο Πεδίον του Άρεως μόλις ολοκλήρωσε με επιτυχία τις εργασίες του, οι ποιητές συναντιούνται σε Πάτρα και Αθήνα και οι εκδότες ετοιμάζουν το βαρύ πυροβολικό των τίτλων της χρονιάς, που θα κυκλοφορήσουν τους επόμενους μήνες μέχρι τα Χριστούγεννα.
Ο Σεπτέμβριος ξεκίνησε δυναμικά και το καλεντάρι της νέας σεζόν στον χώρο του βιβλίου αρχίζει να γεμίζει με τα μεγάλα γεγονότα. Στην εμβληματική Διεθνή Εκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης – ΔΕΒΦ (7-11 Οκτωβρίου) θα παρουσιαστούν οι νέες τάσεις της εκδοτικής βιομηχανίας και η ανακοίνωση του Νομπέλ Λογοτεχνίας την ίδια εβδομάδα είναι βέβαιο ότι θα πυροδοτήσει συζητήσεις που θα συνεχίζονται μέχρι την παρουσίαση του επιδραστικού αγγλόφωνου βραβείου Booker τον Νοέμβριο.
Πώς διαμορφώνεται η κατάσταση του βιβλίου στην Ελλάδα μέσα σε όλη αυτή την κινητικότητα; Παρατηρώντας συστηματικά τις εξελίξεις στο οικοσύστημα του ελληνικού βιβλίου τις τελευταίες δεκαετίες, αναρωτιόμαστε: Βρίσκεται το ελληνικό βιβλίο στην πιο ώριμη στιγμή της ιστορίας του; Εκτιμούμε πως ναι. Σίγουρα πάντως βρίσκεται στην καλύτερη στιγμή των τελευταίων δεκαπέντε χρόνων. Θεσμική στερέωση και πολιτειακή υποστήριξη, καλπάζουσα εκδοτική παραγωγή, νέοι εκδότες, επαγγελματική συνείδηση, πλουραλισμός σωματείων και μια βεντάλια δράσεων σε όλη την Ελλάδα δίνουν την εντύπωση ενός ακμαίου τοπίου με δυνατότητες ανάπτυξης και εξωστρέφειας, και θα εξηγήσουμε γιατί.
Θεσμική υποστήριξη
Από την πλευρά της πολιτείας, το βιβλίο, που βρέθηκε σε μεγάλο θεσμικό κενό μετά την κατάργηση του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ) το 2014, απέκτησε το 2024 το Ελληνικό Ιδρυμα Βιβλίου και Πολιτισμού (ΕΛΙΒΙΠ). Ο νέος φορέας έχει, κατά τα φαινόμενα, τη στιβαρή υποστήριξη του υπουργείου Πολιτισμού, με την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη να υπογραμμίζει το γεγονός με την παρουσία της σε συνεντεύξεις Τύπου και εγκαίνια δράσεων και με την παραχώρηση του κτιρίου του ΥΠΠΟ στην Ερμού 134, στην καρδιά της ιστορικής Αθήνας, για έδρα του φορέα. Από την άλλη πλευρά, το συγγενικό προς το βιβλίο υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσε μόλις το έργο «Ιδρυση, Ενίσχυση και Εμπλουτισμός Σχολικών Βιβλιοθηκών», που προβλέπει την ίδρυση 252 νέων σχολικών βιβλιοθηκών και την ενίσχυση των περίπου 800 υφιστάμενων και τη στελέχωσή τους με εξειδικευμένο προσωπικό, ικανοποιώντας ένα πάγιο αίτημα εκπαιδευτικών, εκδοτών και βιβλιοθηκονόμων την τελευταία εικοσαετία.
Φεστιβάλ και Λέσχες Ανάγνωσης
Παρά τους οικονομικούς κλυδωνισμούς και τις γεωπολιτικές εντάσεις που έχουν επιφέρει πλήγματα σε πολλά φεστιβάλ ανά τον κόσμο, ο θεσμός του φεστιβάλ στον χώρο του βιβλίου στα καθ’ ημάς παρουσιάζει εντυπωσιακή άνθηση. Δίπλα στο Φεστιβάλ Βιβλίου του Συνδέσμου Εκδοτών Βιβλίου (ΣΕΚΒ), που έχει μια παράδοση πλέον του μισού αιώνα, φεστιβάλ με ιδιαίτερο γλωσσικό, θεματικό ή ειδολογικό προσανατολισμό απλώνονται σε όλη την επικράτεια και σε όλη τη διάρκεια του έτους με την αυτοπεποίθηση της θεσμικής κατοχύρωσης και της διάρκειας.
Το αρχοντικό γένος της ποίησης τιμήθηκε στο 9ο Διεθνές Φεστιβάλ Ποίησης Πάτρας, που μόλις ολοκληρώθηκε, και αύριο αρχίζει το 12ο Διεθνές Φεστιβάλ Ποίησης Αθηνών, ενώ σε πόλεις της Θεσσαλίας διεξάγεται από το 2013 το Πανθεσσαλικό Φεστιβάλ Ποίησης. Και το δημοφιλές είδος του νουάρ, όμως, γιόρτασε τον Μάιο το δικό του 7ο Φεστιβάλ Αστυνομικής Λογοτεχνίας Agatha στην Αθήνα. Στην Κρήτη, η Στέγη «Βιτσέντζος Κορνάρος» στη Σητεία φιλοξένησε το 1ο Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Σητείας και τα Χανιά το γνώριμο πλέον 5ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων. Η πρωτεύουσα μπήκε στον χορό τον Μάρτιο, εγκαινιάζοντας το δικό της Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ της Αθήνας. Επικεντρώνοντας σε συγκεκριμένες περιοχές, το μακρόβιο φεστιβάλ ιβηροαμερικανικής λογοτεχνίας ΛΕΑ διεξήχθη φέτος για 18η χρονιά, ενώ φέτος έκανε την εμφάνισή του το 1ο ΦΙΛΕ (Φεστιβάλ Ιταλικής Λογοτεχνίας στην Ελλάδα).
Δεν συμπεριλήφθηκαν τα πολύ ενδιαφέροντα Φεστιβάλ Μετάφρασης και Φεστιβάλ Νέων Λογοτεχνών στη φετινή 22η Διεθνή Εκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης (ΔΕΒΘ) – ελπίζουμε να επανέλθουν στην επόμενη διοργάνωση –, πληροφορούμαστε όμως ότι θα εντάξει στο πρόγραμμά της του 2027 ένα Φεστιβάλ Μικρομυθοπλασίας σε συνεργασία με τα Τμήματα Φιλολογίας και Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ.
Η Αθήνα παραμένει το εκδοτικό κέντρο, όμως δύσκολα μπορεί κάποιος να ισχυριστεί ότι το βιβλίο στην Ελλάδα, και ειδικότερα το λογοτεχνικό βιβλίο, δεν έχει μεγάλη ορατότητα και στην περιφέρεια. Πολιτιστικοί σύλλογοι και οι περιφέρειες αντιλαμβάνονται το βιβλίο όχι μόνο ως πολιτισμικό αγαθό αλλά και ως μοχλό τουριστικής και οικονομικής ανάπτυξης – καθόλου άσχημα αν αναλογιστούμε τη νέα τάση του «Book-cation», του λογοτεχνικού τουρισμού, που οι «New York Times» παρουσίασαν πρόσφατα ως το νέο hot trend του τουρισμού και του βιβλίου.
Όσο για τις Λέσχες Ανάγνωσης, σε αρκετές εκατοντάδες υπολογίζουν οι εμπλεκόμενοι τις διά ζώσης και τις διαδικτυακές που λειτουργούν σε όλη τη χώρα, ενώ μεγάλοι θεσμοί λειτουργούν τις δικές τους Λέσχες Ανάγνωσης (Εθνική Βιβλιοθήκη, Βιβλιοθήκη της Βουλής, Βιβλιοθήκη Μεγάρου Μουσικής, Εταιρεία Συγγραφέων κ.ά.) καλλιεργώντας τη συντροφικότητα και δημιουργώντας κοινότητες γύρω από το βιβλίο.
Δυναμικό εκδοτικό τοπίο
Βόρειοι και νότιοι, του επιστημονικού και του λογοτεχνικού βιβλίου, μεγάλοι και μικροί και μικρότεροι, οι έλληνες εκδότες είναι οργανωμένοι σε πληθώρα σωματείων. Είναι ένα μειονέκτημα αυτό όταν απαιτείται να λάβουν αποφάσεις από κοινού, ταυτόχρονα όμως είναι μια ένδειξη πλουραλισμού και ζωτικότητας. Οι μεγάλοι εκδότες μεγαλώνουν και κινούν την αγορά ανοίγοντας τον δρόμο στον ψηφιακό μετασχηματισμό και αναζητώντας τους αναγνώστες και στο TikTok (Διόπτρα, Μεταίχμιο, Παπαδόπουλος, Πατάκης, Ψυχογιός κ.ά.).
Νέοι εκδότες εμφανίστηκαν μέσα στα τελευταία 15 χρόνια – Κίχλη (2008), Περισπωμένη (2011), Αντίποδες (2014), Δώμα, Μάγμα και Ερμα (2017), Κείμενα (β’ περιόδου), Βαλίτσα, Carnivora (2019), Loggia (2020) μεταξύ άλλων – ανανεώνοντας με τις προτιμήσεις τους και με μια τυπογραφική καλαισθησία του χειροποίητου το εκδοτικό τοπίο, συσπειρώνοντας κοινότητες αναγνωστών και βρίσκοντας τις λεγόμενες niche αγορές, με επακόλουθο την καταξίωση στα βιβλιοπωλεία και στα λογοτεχνικά βραβεία. Η Γεννήτρια, το Χνάρι, και το Βαγονέτο της Θεσσαλονίκης συγκαταλέγονται στις πιο πρόσφατες (2025) εμφανίσεις· όλοι τους εκδοτικοί οίκοι διαμορφωμένοι από την εμπειρία των ιδρυτών τους σε ποικίλα πόστα του εκδοτικού χώρου.
Ανάπτυξη της βιβλιοπαραγωγής
Σύμφωνα με τα στοιχεία της βιβλιοπαραγωγής που άντλησε από τη βάση της Bookpoint ο Οργανισμός Συλλογικής Διαχείρισης Εργων Λόγου (ΟΣΔΕΛ), το 2025 εκδόθηκαν συνολικά 11.578 νέοι τίτλοι βιβλίων – μεταξύ των οποίων και αυτοεκδόσεις, που ξεπέρασαν τους 1.800 νέους τίτλους. Πρόκειται, κατά το 95,76% της παραγωγής, για έντυπα βιβλία, με το 50,7% της βιβλιοπαραγωγής εκδίδεται από 51 εκδοτικές επιχειρήσεις (περίπου 5.888 νέοι τίτλοι σε όλες τις θεματικές κατηγορίες).
Την πρώτη θέση διατηρεί η λογοτεχνία (4.044 νέοι τίτλοι, μυθιστορήματα το 47% και ποίηση το 29%). Τα βιβλία για παιδιά κάθε ηλικίας (2.724 νέοι τίτλοι) ανήλθαν στο 24% της συνολικής βιβλιοπαραγωγής, αυξημένα κατά 23% σε σχέση με το 2021. Αν μη τι άλλο, η φημολογούμενη κρίση στο βιβλίο δεν αγγίζει τη βιβλιοπαραγωγή και τα στοιχεία που παρουσίασε ο ΟΣΔΕΛ στη φετινή 22η ΔΕΒΘ δείχνουν μια σταθεροποίηση της βιβλιοπαραγωγής νέων τίτλων στους περίπου 11.000 τίτλους ετησίως – καθόλου άσχημα για έναν πληθυσμό που θεωρείται πως «δεν διαβάζει».
Μια ΔΕΒΘ για τον 21ο αιώνα
Εχουμε γράψει πολλές φορές για τη σημασία του θεσμού της ΔΕΒΘ ως σημείου αναφοράς και εφαλτηρίου εξωστρέφειας του ελληνικού βιβλίου. Εχοντας περάσει πολλές περιπέτειες στα 22 χρόνια της ζωής της, εμφανίζεται πλέον κατασταλαγμένη και σε τροχιά ανάπτυξης. Απλωμένη σε τέσσερα περίπτερα και με ένα Διεθνές Επαγγελματικό Πρόγραμμα που στην τέταρτη χρονιά αρχίζει να καταξιώνεται με συμμετοχές στελεχών μεγάλων και σημαντικών ξένων εκδοτικών οίκων, αρχίζει επιτέλους να εξελίσσεται σε μια έκθεση με πιο ισχυρό επαγγελματικό χαρακτήρα. «Ηρθα στην έκθεση νωρίτερα ειδικά για να συναντήσω εκπροσώπους ξένων εκδοτών που με ενδιαφέρουν» έλεγε στο «Βήμα» τον περασμένο Μάιο, στην 22η ΔΕΒΘ, η εκδότρια Aννα Πατάκη.
Την περαιτέρω ενίσχυση του επαγγελματικού χαρακτήρα της ΔΕΒΘ τόνιζε τις ίδιες μέρες και ο Νίκος Μπακουνάκης, πρόεδρος του ΕΛΙΒΙΠ, διοργανωτή της έκθεσης, τονίζοντας το σημαντικότερο διαφοροποιητικό στοιχείο της έκθεσης αυτής από τις κατά τόπους υπαίθριες εκθέσεις βιβλίου και τα φεστιβάλ. Παράλληλα, φάνηκε και μια πιο σαφής θέση ως προς την ταυτότητα της ΔΕΒΘ: είναι μια έκθεση για το βιβλίο και όχι αόριστα για το περιεχόμενό του, όπως διατυπώθηκε σε απάντηση του αντιπροέδρου του ΕΛΙΒΙΠ Παναγιώτη Κάπου στην ερώτηση γιατί δεν υπήρχαν στο πρόγραμμα της 22ης ΔΕΒΘ περισσότερες γενικού χαρακτήρα συζητήσεις για ζητήματα ιδεών. «Μπορεί εισπρακτικά μια χρονιά να είναι καλύτερη ή χειρότερη από άλλη για τον κάθε εκδότη, για λόγους που δεν μπορούμε πάντοτε να εξηγήσουμε, αλλά τη χρειαζόμαστε τη ΔΕΒΘ, και οι διοργανωτές φαίνεται να ξέρουν τι κάνουν» σχολίαζε τότε προς το «Βήμα» ο Κώστας Γκοβόστης των ομώνυμων εκδόσεων, που συμπληρώνουν φέτος 100 χρόνια λειτουργίας.
Ωριμότητα, έρευνες, ταυτότητα
Αυτό το αίσθημα εμπιστοσύνης που αρχίζει να καλλιεργείται στον χώρο του βιβλίου είναι ένα τεκμήριο ωριμότητας. Η οικονομική κρίση και η κατάρρευση του ΕΚΕΒΙ από τη μία, η έλευση του Διαδικτύου και της τεχνητής νοημοσύνης με όσα συνεπάγονται από την άλλη, δίδαξαν σε όλους, πολιτεία, φορείς και εκδότες, πολύτιμα μαθήματα. Η πολιτεία δείχνει να αντιλαμβάνεται ότι το περίφημο αγαθό του βιβλίου έχει ανάγκη όχι από υποσχέσεις αλλά από σταθερή έμπρακτη υποστήριξη για να εξαπλωθεί και οι εκδότες μοιάζει να αντιλαμβάνονται πλέον την αναγκαιότητα ενός κρατικού συντονιστικού φορέα με τον οποίο δεν θα ανταγωνίζονται.
Την ίδια στιγμή, χάρη και στα σεμινάρια του παλιού ΕΚΕΒΙ, υπάρχουν πλέον καταρτισμένα στελέχη στον χώρο, με εκδοτική επαγγελματική συνείδηση. Αυτά τα στοιχεία της εμπιστοσύνης και της ωριμότητας είναι, κατά την εκτίμησή μας, εκείνα που διαφοροποιούν την τρέχουσα συγκυρία από άλλες εποχές και πιο συγκεκριμένα από τη λαμπερή δεκαετία της εκδοτικής έκρηξης (1997-2007). Σιγά-σιγά φαίνεται, επίσης, πως ο χώρος οργανώνεται. Η παρουσίαση των ετήσιων στατιστικών στοιχείων της ελληνικής βιβλιοπαραγωγής από τον ΟΣΔΕΛ έχει γίνει θεσμός της ΔΕΒΘ τα τελευταία τέσσερα χρόνια. Παράλληλα, οι πρόσφατες έρευνές του για τις εκδοτικές επιχειρήσεις, για τα βιβλιοπωλεία και για την αναγνωστική συμπεριφορά προσφέρουν τα πρώτα στοιχεία σε έναν κλάδο που έχει ανάγκη και ποσοτικών δεδομένων για την αυτογνωσία του, την κατανόηση της ταυτότητάς του και την εξέλιξή του.
Και με τις πωλήσεις τι θα γίνει;
Βιβλιοπαραγωγή, πωλήσεις, αναγνωσιμότητα. Τα τρία μεγέθη, προφανώς, δεν είναι ταυτόσημα και η άνοδος της βιβλιοπαραγωγής αποτελεί ένδειξη και όχι τεκμήριο για τον κύκλο εργασιών του κλάδου. Παρότι είναι μετρήσιμο μέγεθος και οι ομοσπονδίες βιβλίου σε πολλές χώρες διαθέτουν αναλυτικά ετήσια στοιχεία, οι πωλήσεις βιβλίου στην Ελλάδα παραμένουν θολό σημείο.
Το κλείσιμο ενός βιβλιοπωλείου προκαλεί έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, χωρίς ωστόσο να έχουμε τεκμηριωμένη εικόνα για τον μετασχηματισμό των βιβλιοπωλικών επιχειρήσεων στον 21ο αιώνα. Αδιαμφισβήτητο είναι ότι η παλιά επιχείρηση του βιβλιοχαρτοπωλείου περνά κρίση, καθώς την ανταγωνίζονται στα χαρτικά τα σουπερμάρκετ, ενώ ο νέος τύπος βιβλιοπωλείου συνδυάζει καφέ, μουσική, τέχνη και εκδηλώσεις.
Παράλληλα, τα αμιγή βιβλιοπωλεία δέχονται ανταγωνισμό από τα παζάρια βιβλίου, που έχουν πυκνώσει, από τα e-shops των εκδοτών και τα σουπερμάρκετ. Ενδεικτικές έρευνες, όπως έχουμε αναφέρει σε παλαιότερα δημοσιεύματα στο «Βήμα», μαρτυρούν αφενός μεγάλη συγκέντρωση της αγοράς και αφετέρου ανάκαμψη ύστερα από τη μεγάλη βουτιά στα χρόνια της οικονομικής κρίσης. Ποια είναι η πραγματική κατάσταση; Η απόκτηση αξιόπιστων στοιχείων πωλήσεων και τακτικές έρευνες που θα έδειχναν, αν όχι πολύ ακριβή στοιχεία, τουλάχιστον τις τάσεις στην αγορά θα πρέπει να είναι ο επόμενος στόχος των θεσμών και των επαγγελματιών του βιβλίου.
Η επόμενη μέρα
Είναι όλα υπέροχα, λοιπόν; θα αναρωτηθεί ο αναγνώστης μας. Κρατάμε μια επιφύλαξη. Περίπου τις 12.000 ετήσιους νέους τίτλους είχε φτάσει η βιβλιοπαραγωγή στη «λαμπερή» δεκαετία που προαναφέραμε. Λαμπρές ΔΕΒΘ είχε διοργανώσει το ΕΚΕΒΙ, με σταρ προσκεκλημένους συγγραφείς από το διεθνές στερέωμα και διακεκριμένους επαγγελματίες που μετέφεραν τεχνογνωσία. Το πρόγραμμα χρηματοδότησης μετάφρασης έργων Greek-Lit έχει πρόγονο το παλαιό «Φράσις» (που κάποτε κατέρρευσε) και το Πρόγραμμα Φιλοξενίας Συγγραφέων στη Βίτσα του ΕΛΙΒΙΠ μπορεί να αντλήσει από την εμπειρία του «Σπιτιού της Λογοτεχνίας» στην Πάρο και του Διεθνούς Κέντρου Συγγραφέων και Μεταφραστών Ρόδου.
Το πρόβλημα που αντιμετώπισαν οι λαμπρές δεκαετίες και οι λαμπερές διοργανώσεις ήταν η απουσία μνήμης και η έλλειψη συνέχειας. Απουσία μνήμης γιατί, δυστυχώς, δεν έχουμε μια ιστορία του εκδοτικού χώρου στην Ελλάδα στην οποία να ανατρέχουμε. Ελλειψη συνέχειας γιατί διαδοχικές κυβερνήσεις, φορείς και σωματεία εκδοτών δεν κατάφεραν να καταρτίσουν μια στρατηγική για το ελληνικό βιβλίο με διάρκεια και προοπτικές, μια στρατηγική δεσμευτική για όλους. Οι επόμενοι δεν αξιοποιούν το έργο των προηγούμενων, είναι κι αυτό ένα ελληνικό σύμπτωμα.
Το καλό είναι πως το ΕΛΙΒΙΠ και η νυν διοίκησή του φαίνεται να αναγνωρίζουν το έργο του παλαιού ΕΚΕΒΙ αξιοποιώντας υποδομές του (αρχεία και βάσεις δεδομένων, το αρχείο και τη βιβλιοθήκη του) και εκσυγχρονίζοντας καλές πρακτικές του παρελθόντος και παντρεύοντάς τες με νέες πρωτοβουλίες που γεννούν οι αναγκαιότητες και η φυσιογνωμία της εποχής μας. Κλειδί εδώ είναι η συναίνεση και η γόνιμη συνεργασία όλων των ενδιαφερομένων από τον χώρο του βιβλίου· είναι ο πιο καθοριστικός παράγοντας. Βρισκόμαστε στο οριακό χρονικό σημείο που θα κρίνει αν η ερώτηση του τίτλου μας θα μετατραπεί σε κατάφαση.