Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Ο Νίκος Μαυρίδης, ερευνητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης με εξειδίκευση στη σύγκριση αμερικανικών και ευρασιατικών πολιτικών θεωριών, αναπτύσσει στο «Βήμα» το πώς η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν αποτελεί μία κινηματογραφική μεγάλη αφήγηση για την ηγεμονία των ΗΠΑ σε εποχή κρίσης της παγκοσμιοποίησης.
«Ο Νόλαν μας προσφέρει τον Αμερικανό Οδυσσέα, δηλαδή τον πουριτανό-φιλελεύθερο Οδυσσέα»
Ο Οδυσσέας είναι μια μορφή που έδωσε υλικό σε πολλούς πολιτισμούς, για να δημιουργήσουν τους ταυτοτικούς μύθους τους. Πού εντάσσετε πολιτισμικώς το εγχείρημα του Αγγλοαμερικανού σκηνοθέτη;
Στην ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν έχουμε με τρόπο υποδειγματικό τον «Αμερικανό» Οδυσσέα, δηλαδή τον «Προτεστάντη»-«Πουριτανό» Οδυσσέα. Ο ιδιότυπος αμερικανικός φιλελευθερισμός κατάγεται από τον πουριτανισμό, υπό την έννοια της έμφασης στην ατομική ηθική και την εργατικότητα με συνδυασμό θρησκευτικότητας και δημοκρατίας. Ο Οδυσσέας του Νόλαν πιστεύει στην προσωπική βούληση και στη σωτηρία μέσα από τα έργα του. Ο πουριτανός ήρωας δεν θέλει τη συνδρομή κανενός, ούτε την εύνοια του Θεού, ούτε τη βοήθεια της ανθρώπινης οικογένειας. Διά των ιδίων δυνάμεων λύνει το αίνιγμα της φύσης, που συνδέεται με τον χρόνο και τον θάνατο, αλλά και το πρόβλημα του εαυτού του.
Σημειωτέον ότι όπως οι ΗΠΑ αποτελούν ηγεμονική δύναμη, που ανακεφαλαιώνει τον σύνολο δυτικό πολιτισμό, έτσι και ο Οδυσσέας του Νόλαν «χωνεύει» προηγούμενους Οδυσσείς, λ.χ. τους ρωμαιοκαθολικούς μοντερνιστές Οδυσσείς του Τζέιμς Τζόις και του Τ.Σ. Έλιοτ, αλλά και τους παλαιότερους λατίνους του Δάντη, του Βιργιλίου και του Οβιδίου. Υπάρχει στην ιδεολογία του Νόλαν ένας ιδιότυπος ολοκληρωτισμός με την έννοια ότι η ταινία διεισδύει παντού, στην πολιτική, τον πολιτισμό, τις έμφυλες, φυλετικές και σεξουαλικές σχέσεις.
Σε αυτήν την παμπεριεκτική θέαση, ο Νόλαν στήνει την αφήγησή του γύρω από τρεις άξονες: Πρώτον, τη σχέση του Ομήρου με την εποχή που περιγράφει, δηλαδή την εποχή του χαλκού. Δεύτερον, τη σχέση του Ομήρου με τη δική του εποχή, δηλαδή την εποχή του σιδήρου. Τρίτον, τη δική μας εποχή, την εποχή των σπανίων γαιών και της τεχνητής νοημοσύνης, όπου ο σύγχρονος Αμερικανός έχει αναλάβει να οδηγήσει τη Δύση-σε-κρίση. Με αυτόν τον οδηγητικό μίτο διασχίζει ο Νόλαν τον ομηρικό λαβύρινθο, προβαίνοντας στη διάγνωση ότι η εποχή που περιγράφει ο Όμηρος ομοιάζει εντυπωσιακά με τη δική μας.
Σε τι μοιάζει η εποχή του χαλκού με την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης;
Ποιες είναι οι ομοιότητες;
Ο Νόλαν μας θέτει ενώπιον μιας απειλής συνολικής κατάρρευσης του πολιτισμού μας, όπως είχε συμβεί αντιστοίχως με την κατάρρευση του πολιτισμού του χαλκού. Σχετικά έργα αναφοράς το βιβλίο του Έρικ Κλάιν 1177 π.Χ.: Η χρονιά που κατέρρευσε ο πολιτισμός [Princeton University Press, 2021] και η συνολική έρευνα της αρχαιολόγου Λουίζ Χίτσκοκ. Η Χίτσκοκ διαβάζει την εποχή του χαλκού ως πρωτο-καπιταλιστική εποχή με τη δική της πολυπολικότητα, λ.χ. με τις αυτοκρατορίες των Μυκηναίων, των Χετταίων, των Ασσυροβαβυλωνίων και των Αιγυπτίων, οι οποίες ανταγωνίζονταν για τον χαλκό που ερχόταν από την Κύπρο, τον κασσίτερο από την περιοχή του σημερινού Αφγανιστάν, ενώ η περιοχή της Τροίας αποτελούσε ένα τότε «σημείο πνιγμού» (choke point) σχετικό με τον χρυσό και τα σιτηρά, που έρχονταν από τον Εύξεινο Πόντο. Νιώθει κανείς τον πειρασμό να συγκρίνει την περίοδο του χαλκού με τη δική μας πολυπολικότητα, όπου δυνάμεις, όπως οι ΗΠΑ, η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Κίνα, η Ρωσία κ.ά. παλεύουν για τις σπάνιες γαίες με νέα σημεία πνιγμού, όπως τα στενά του Ορμούζ ή του Μπαμπ ελ Μαντέμπ στην Ερυθρά Θάλασσα, να είναι οι Τροίες της εποχής μας. Για τους Μυκηναίους, το σημαντικότερο σημείο πνιγμού ήταν η περιοχή της Τροίας, επειδή η εξουσία τους στηριζόταν στον χρυσό. Απώλεια ελέγχου των δρόμων του χρυσού θα σήμαινε κατάρρευση του ανακτορικού συστήματος.
Η Οδύσσεια ως «νυχτερινό θαλασσινό ταξίδι» στο ασυνείδητο
Πώς ο Νόλαν φέρνει τον Οδυσσέα στην εποχή μας;
Χρησιμοποιείται διαμεσολαβητικά η προτεσταντική πρόσληψη του Οδυσσέα. Βλέπε το Προσκύνημα του Χριστιανού (1678) του Τζον Μπάνιαν, δηλαδή το λογοτεχνικό έπος των Πουριτανών που έχει χαρακτηριστεί ως «προτεσταντική Οδύσσεια», αλλά και τον Χαμένο Παράδεισο (1667) του Τζον Μίλτον. Προσλαμβάνει επίσης ρωμαιοκαθολικούς μοντερνιστές του 20ού αιώνα. Από τον ποιητή Τ.Σ. Έλιοτ αντλεί την ερμηνεία ότι η τύφλωση του Κύκλωπα είναι μια μορφή τύφλωσης του ίδιου του Οδυσσέα. Σύμφωνα με τη σχετική ερμηνευτική, ο οφθαλμός του Πολύφημου αποτελεί ηλιακό σύμβολο, όπως και το κριάρι διά του οποίου ο Οδυσσέας αποδιδράσκει. Ο Οδυσσέας εισέρχεται σε συμβολική τυφλότητα, εξ ου και στη Νέκυια συναντά τον τυφλό προφήτη Τειρεσία, ο οποίος αποτελεί φωνή της συνείδησής του. Ο Οδυσσέας καθιστά τον Πολύφημο τυφλό, αλλά και δέχεται συμβουλές από τον τυφλό μάντη Τειρεσία: Μεταξύ των δύο στιγμών διαπλέει το ταξίδι μιας δικής του τυφλής καταβύθισης. Ο Τζόζεφ Κέιμπελ χρησιμοποιεί την έκφραση «νυχτερινό θαλασσινό ταξίδι», για να περιγράψει το πώς ο Τ.Σ. Έλιοτ προσλαμβάνει την Οδύσσεια: Ο Οδυσσέας τυφλώνει τον ήλιο και εισέρχεται μέσα στη συνείδησή του, τυφλούμενος και ο ίδιος. Πρόκειται για έναν καταποντισμό στο ασυνείδητο. Χωρίς αυτά τα έργα δεν μπορούμε να κατανοήσουμε την εσωτερικότητα του ήρωα του Νόλαν, που είχε άλλωστε σπουδάσει αγγλική φιλολογία στο UCL.
Δυτικές ερμηνευτικές προσλήψεις του Οδυσσέα που υιοθετεί ο Νόλαν
Μπορείτε να συνοψίσετε τις βασικές λογοτεχνικές ερμηνείες του Οδυσσέα που προσλαμβάνονται;
Η Ρώμη προσέδωσε στον Οδυσσέα αλλαγή προσανατολισμού από το παρελθόν στο μέλλον. Αίτημα ήταν να καθιερωθεί η πολιτική συγκρότηση της Ρώμης με ορίζοντα το μέλλον που διαθέτει το ρωμαϊκό imperium. Ενώ η ομηρική περιγραφή της ασπίδας του Αχιλλέα περιγράφει την παροντική-παρελθοντική πόλη σε πόλεμο και ειρήνη, η αντίστοιχη αφήγηση στην Αινειάδα του Βιργιλίου ανοίγεται στο ρωμαϊκό μέλλον και εντέλει απεικονίζει το άπειρο, όπως ο Νόλαν στρέφεται στο άπειρο μέλλον της Δύσης. Ο Ντάντε Αλιγκιέρι (14ος αιώνας) εντάσσεται στη βιργιλιανή παράδοση, αφού ο ίδιος ο Βιργίλιος τον παίρνει από το χέρι και τον ξεναγεί. Από τον Ντάντε, ο Νόλαν αντλεί την ιδέα ενός παγωμένου Άδη, εξ ου και η σκηνή της «Νέκυιας» γυρίστηκε στην Ισλανδία.
Η αρχαία ελληνική και μεσαιωνική παράδοση απέρριψε τον Οδυσσέα και μόνο η νεωτερικότητα τον καταξίωσε. Στην τραγική και λυρική ποίηση ο Οδυσσέας είναι ο κατεργάρης, ο μισητός, στους αντίποδες του Αχιλλέα. Η ρωμαϊκή παράδοση καθιέρωσε το πολιτικό της σύστημα στον Αινεία χωρίς να καταξιώσει τον Οδυσσέα. Εξαίρεση αποτελούν Στωικοί φιλόσοφοι, όπως ο Επίκτητος και ο Σενέκας, που βλέπουν στον Οδυσσέα ένα πρότυπο καρτερίας, αποδοχής της θείας πρόνοιας και αντοχής στις αντιξοότητες. Όμως, η θεώρησή τους δεν επεκράτησε. Ούτε και η ρωμαιοκαθολική παράδοση δεν ανατίμησε τον Οδυσσέα, όπως βλέπουμε στην καταδίκη του στον Δάντη. Ουσιαστικά, για να βρούμε παγιωμένη θετικότητα στη μορφή του Οδυσσέα χρειάζεται να φτάσουμε στον 16ο -17ο αιώνα στους Προτεστάντες, όπως στην «προτεσταντική Οδύσσεια» του Τζον Μπάνιαν.
Αρχικά στη νεωτερικότητα ο Οδυσσέας αντιμετωπίζεται μεν ως ένας ρεαλιστής μακιαβελικού τύπου, πλην υπό μια μετατοπισμένη έννοια ότι είναι ο άνθρωπος που αντιμετωπίζει τη φύση και τους συνανθρώπους με τρόπο απαλλαγμένο από ψευδαισθήσεις και συμβάσεις. Ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ στον Τρωίλο και Χρυσηίδα βλέπει τον Οδυσσέα ως μακιαβελικό πολιτικό ον που αποτελεί αναγκαίο κακό. Κυρίως στην προτεσταντική πρώιμη νεωτερικότητα ο Οδυσσέας καταξιώνεται ως ο παραγωγός, ως ο άνθρωπος της παραγωγικής οικονομίας. Άλλωστε, οι Προτεστάντες, και μάλιστα οι Καλβινιστές και Πουριτανοί, είναι αυτοί που κατ’ εξοχήν καταξιώνουν ως πνευματικό μέγεθος τον πλουτισμό. Εδώ συμβαίνει η μεγάλη μετάβαση. Στην αρχή ο Οδυσσέας είναι «trickster», δηλαδή απατεωνίσκος, φαρσέρ, ψεύτης, εκμαυλιστής, γόης. Σταδιακά, ακριβώς λόγω αυτών των αρνητικών ιδιοτήτων ο Οδυσσέας θα μετατραπεί στη μεγάλη θετική μορφή επί της οποίας θα βασιστεί ο νεωτερικός αστικός πολιτισμός. Είναι αυτός που παλεύει με τη φύση, για να τη δαμάσει και επεξεργαστεί. Ακόμη και ο χαρακτήρας του ως «trickster» φανερώνει πλέον ένταση ανάμεσα στη ζωική φύση και στο μηχανικό στοιχείο. Για αυτό ο Οδυσσέας γνωρίζει νέα άνθηση επανερμηνειών στη μοντερνιστική εποχή του 20ού αιώνα και πλέον στον 21ο αιώνα, όπου το διακύβευμα είναι ο μετάνθρωπος, το υβρίδιο φύσης και μηχανής.
Διαφορές της «Οδύσσειας» του Νόλαν από το ομηρικό πρότυπο
Πώς αξιολογείτε τις διαφορές της ταινίας από το ομηρικό πρότυπο;
Στη Νέκυια του Νόλαν, ο Αγαμέμνων παραδίδει το σκήπτρο στον Οδυσσέα. Στην τελευταία σκηνή, όμως, τι γίνεται; Η μνηστηροφονία θα εγκαινίαζε ατελεύτητο εμφύλιο πόλεμο ανάμεσα στον άνακτα και τις αριστοκρατικές οικογένειες. Στο ομηρικό έπος σώζει την κατάσταση η Αθηνά ως από μηχανής θεός. Στο πουριτανικό έπος του Νόλαν χωρίς θεούς, ο Οδυσσέας αυτοεξορίζεται, προκειμένου διά του Τηλεμάχου να συνεχίσει ο οίκος. Ενδιαφέρουσα είναι η διαφορά στην τοξοβολία. Στο ομηρικό έπος υπάρχει μεταφυσική συνδρομή, καθώς το βέλος θα ακολουθούσε κανονικά παραβολική πορεία και όχι ευθύγραμμη όπως απαιτούσε η θέση των πελέκεων. Στην ταινία του Νόλαν, αντιθέτως, είναι οι ίδιοι οι πελέκεις που σχηματίζουν παραβολική καμπύλη, ώστε δεν απαιτείται θεϊκή παρέμβαση, αλλά μόνο ανθρώπινος άθλος σε φυσικό πλαίσιο.
Η αλλαγή του τέλους είναι επίσης νεωτερική. Ο Πουριτανός δεν ησυχάζει σε τέρμα, η ζωή του είναι συνεχής διαδρομή, ποτέ άφιξη. Πρέπει να πολεμά διαρκώς σε καθεστώς αγωνίας για την τελειοποίηση του όντος, με ορίζοντα τον καθολικό άνθρωπο. Για αυτό ο Νόλαν αποκλείει τη Φαιακία, επειδή πρόκειται για ένα «τέλος της Ιστορίας», όπου όλα έχουν λυθεί: Τα δέντρα καρπίζουν αενάως, τα πλοία δεν βυθίζονται, δεν υπάρχουν δούλοι και ιεραρχίες. Ο ψυχισμός του πουριτανού ήρωα δεν αναπαύεται σε μια ήδη κατακτημένη Γη της Επαγγελίας.
Οδυσσέας και Μπάτμαν
Στην «Οδύσσεια» του Νόλαν υπάρχουν αυτοαναφορικοί διακειμενικοί υπαινιγμοί, όπως με το φυλαχτό που θυμίζει το «Inception», τη δίνη της Χάρυβδης που παραπέμπει σε σκηνή του «Interstellar» κ.ά. Θεωρείτε ότι υπάρχει σχέση ανάμεσα στον Οδυσσέα και τον Μπάτμαν;
Μεταξύ Μπάτμαν και Οδυσσέα μεσολάβησε ο «Τζόκερ» του Τοντ Φίλιπς, που εκφράζει τον άεργο ήρωα του σύγχρονου πρεκαριάτου. Ο Φίλιπς αποδόμησε τον Μπάτμαν, δηλαδή τον υπεράνω του νόμου αριστοκράτη ιππότη, που είναι λίγο νεοσυντηρητικός και λίγο νεοφιλελεύθερος. Πλέον ο Νόλαν στην «Οδύσσεια» παρουσιάζει το πρότυπο του Μπάτμαν στη μορφή του Αγαμέμνονα ως ένα είδος εξατομίκευσης αποτυχημένο και παρωχημένο. Έχει απωλέσει τη χρυσή λάμψη του άνακτος και μένει σε μια χωρίς πρόσωπο γυμνή ατομικότητα, που αποτελεί μόνο σκιά και σκόνη. Ο Νόλαν αποδέχεται την κριτική του Φίλιπς και παρουσιάζει στον Αγαμέμνονα τη σκοτεινή όψη του Μπάτμαν ως υπαγωγή του αστικού πολιτισμού σε μια μορφή ατομικότητας υπεράνω του νόμου, όπου ο πλουτισμός και η ιδιώτευση υπέρκεινται των θεσμών με τρόπο αυτοκαταστροφικό. Ο Μπάτμαν δεν είναι πια ο ήρωας της εποχής μας, παραχωρώντας τη θέση του στον Οδυσσέα.
«Οι Λαοί της Θάλασσας είμαστε εμείς»
Πώς αντιλαμβάνεστε την αναφορά στους «Λαούς της Θάλασσας»;
Σημείο-κλειδί είναι η αναστοχαστική ερμηνεία: Ενώ η επίθεση των Αχαιών στο σημείο πνιγμού, που ονομάζεται Τροία, απεικονίζεται ως νικηφόρα, ωστόσο προκαλεί τη συνολική διάλυση του μυκηναϊκού συστήματος, καθώς οι τοπικές κοινωνίες θυσιάστηκαν για την εφοδιαστική αλυσίδα ενός τεράστιου στρατού και κατέρρευσαν εσωτερικά. Αυτήν την εξέλιξη αποδίδει η λογοτεχνία των «Νόστων», παρακλάδι της οποίας είναι η Οδύσσεια. Οι «Νόστοι» παρουσιάζουν τους επικούς ήρωες να συναντούν, επιστρέφοντας, πλήρη οικονομικο-κοινωνική κατάρρευση. Τα σπίτια είναι διαλυμένα και οι ίδιοι από ένδοξοι πολεμιστές καλούνται να γίνουν απλοί άνθρωποι που πρέπει να βγάλουν τα προς το ζην. Μια διέξοδος είναι οι επιδρομές σε ο,τιδήποτε έχει απομείνει στον ως τότε πλούσιο «παγκοσμιοποιημένο» χώρο. Εξελίσσεται, λοιπόν, μια οικονομία πλιάτσικου. Αυτό είναι το νόημα της φράσης της ταινίας «οι Λαοί της Θάλασσας είμαστε εμείς»: Οι ένδοξοι άνακτες πολεμιστές μετατρέπονται σε πειρατές πλιατσικολόγους. Βεβαίως, ο Νόλαν μεταφέρει αυτόν τον προβληματισμό στο σήμερα, διαγιγνώσκοντας αναλογίες.
Από την εποχή του χαλκού στην εποχή των σπάνιων γαιών
Ποιες είναι οι αναλογίες;
Ό,τι ήταν τότε ο χαλκός και ο χρυσός σήμερα είναι οι σπάνιες γαίες. Είμαστε και σήμερα όμηροι της γεωγραφίας, καθώς οι σπάνιες γαίες εντάσσονται σε τεράστια δίκτυα με εφοδιαστικές αλυσίδες. Ο προβληματισμός είναι μήπως χρειαστεί να περάσουμε και σήμερα μια «σκοτεινή» περίοδο, όπως από την εποχή του χαλκού στην εποχή του σιδήρου μεσολάβησαν οι «σκοτεινοί αιώνες». Τότε υπήρξε μια μετάβαση από την «παγκοσμιοποίηση» της εποχής του χαλκού, που απαιτούσε ευρέα διεθνή δίκτυα από τη Μεσόγειο και την Κύπρο για τον χαλκό ως τον Εύξεινο Πόντο για την ξυλεία και τα σιτηρά και την κεντρική Ασία για τον κασσίτερο, στην τοπικότητα της εποχής του σιδήρου, ο οποίος μπορούσε να βρεθεί παντού.
Σήμερα υπάρχει ένταση μεταξύ παγκοσμιοποίησης και τοπικότητας. Αφενός με τη μετάβαση στην τεχνητή νοημοσύνη δεν χρειάζεται η φθηνή εργατική δύναμη με την οποία στήθηκαν τα παγκόσμια δίκτυα των πολυεθνικών της παγκοσμιοποίησης. Η εποχή της τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσε δυνητικά να σημάνει «παλιννόστηση» των εταιρειών στον τόπο τους. Ωστόσο, πίσω από το λογισμικό υπάρχει το υλισμικό, που απαιτεί σπάνιες γαίες, των οποίων το 40% των παγκοσμίων αποθεμάτων βρίσκεται στην Κίνα. Το διακύβευμα της εποχής μας είναι, λοιπόν, ο «ψηφιακός σίδηρος», δηλαδή πώς τον ρόλο που διαδραματίζουν σήμερα οι σπάνιες γαίες θα μπορούσαν να τον παίξουν υλικά ανευρισκόμενα στις τοπικές κοινωνίες. Κατά τη σημερινή κρίση της παγκοσμιοποίησης ενδέχεται να διέλθουμε μία «σκοτεινή» περίοδο, όπως οι «σκοτεινοί αιώνες» ανάμεσα στην «πρωτο-παγκοσμιοποίηση» της εποχής του χαλκού και στη νέα ισορροπία σε τοπικό επίπεδο στην ομηρική εποχή του σιδήρου. Ο Νόλαν πλάθει ακριβώς τις μεγάλες αφηγήσεις της Δύσης σε κρίση.
Πατώντας στις μοντερνιστικές ερμηνείες του Οδυσσέα, ο Νόλαν πλάθει ήρωα με εσωτερικότητα. Από τους Κίκονες και μετά βλέπουμε μια αρμάδα αποπροσανατολισμένη, που προχωρεί μέσα από το πλιάτσικο, ενώ τα εξωτερικά γεγονότα τα προσλαμβάνουμε μέσα από την εσωτερική ψυχολογική βίωση του Οδυσσέα. Η Πηνελόπη εξομολογείται στον Τηλέμαχο τον φόβο ότι ο Οδυσσέας θα επιστρέψει ως πειρατής για να καταστρέψει το ίδιο του το ανάκτορο. Η εσωτερίκευση του ταξιδιού του Οδυσσέα σχετίζεται με τη μοντερνιστική ερμηνεία του Έλιοτ ότι με την καύση του οφθαλμού του Πολύφημου εισερχόμαστε στο εσωτερικό ταξίδι της καταβύθισης του ήλιου στο σκοτεινό ασυνείδητο. Ο Νόλαν πλάθει έτσι τον πουριτανό ήρωα που δεν ζητά τη θεϊκή συνδρομή, αλλά προβαίνει σε θεομαχία μέσα του.
Ο αμερικανικός κινηματογράφος έχει αντικαταστήσει το μυθιστόρημα
Πώς περιγράφεται κινηματογραφικώς η θεομαχία;
Ο Έλληνας Οδυσσέας είναι δεσμευμένος από τον εξωτερικό χρόνο που αποτελεί συνάρτηση των τόπων του ταξιδιού. Ο νεωτερικός πουριτανός Οδυσσέας διαθέτει εσωτερικό χρόνο, όπως διαφαίνεται από flash-backs, σχετιζόμενα με αίτημα κάθαρσης. Στη Νέκυια, υπό το ισλανδικό λυκόφως ενός ήλιου που δεν θερμαίνει, ολοκληρώνεται το νυχτερινό ταξίδι της συνείδησης και των ενοχών. Ο Αγαμέμνων ουσιαστικά υποδεικνύει στον Οδυσσέα ότι όλος ο χρυσός και ο χαλκός, που θεωρούσαμε ως εξουσία-ασπίδα μας, αποδείχτηκε βάρος υπό το οποίο καταρρεύσαμε. Η επιταγή του Αγαμέμνονα είναι να επιστρέψει ο Οδυσσέας στην Ιθάκη όχι ως αλώβητος βασιλιάς, για να αποκαταστήσει ένα ατραυμάτιστο παρελθόν, αλλά ως άσημος, με αποτέλεσμα ένα άλλο πολιτικό πρόσωπο να αναλάβει τη νέα εποχή.
Το κατά Νόλαν άσμα των Σειρήνων υποδεικνύει ακριβώς την αδυνατότητα να αναζητήσει κανείς τον χαμένο χρόνο και την παιδική αθωότητα. Η ομηρική λογική είναι να αντικατασταθεί ο μυκηναϊκός άναξ της εποχής του χαλκού από νέα πολιτική οντότητα που θα διαμορφώσει την αριστοκρατική πόλη. Ο Νόλαν, αντιστοίχως, μας δείχνει τον σύγχρονο Αμερικανό ήρωα ως καθολικό άνθρωπο, ο οποίος μπορεί να προσλάβει δημιουργικά προηγούμενες φάσεις της Δύσης, όπως λ.χ. τον ρωμαϊκό, τον λατινικό, τον ρωμαιοκαθολικό, τον μοντερνιστικό Οδυσσέα, καθώς οι ΗΠΑ αποτελούν ακόμη την αιχμή του δόρατος της Δύσης ως προς ένα αίτημα ανθρώπινης καθολικότητας.
Το καλλιτεχνικό όχημα αυτής της καθολικότητας είναι ο αμερικανικός κινηματογράφος, όχι η τραγωδία ή το νεωτερικό/μοντερνιστικό μυθιστόρημα ή ένας παλιός ευρωπαϊκός κινηματογράφος δεσμευμένος από το μυθιστόρημα. Ο αμερικανικός κινηματογράφος τύπου Νόλαν είναι βασισμένος στο έπος, όχι στο μυθιστόρημα, και σηματοδοτεί συνύπαρξη εσωτερικής αφήγησης και εξόδου εκτός της εσωτερικότητας, όπως φαίνεται στην τελική επιστροφή στην Ιθάκη. Ο Κρίστοφερ Νόλαν δεν προσφέρει πάντως «happy end». Οι ΗΠΑ θεωρούνται μεν ως οι πρωτοπόρες για την καθολικότητα της Δύσης χωρίς να διαφαίνεται αντικαταστάτης στον ορίζοντα, πλην σε έναν κόσμο που καταρρέει και όπου μπορούμε πλέον να περιμένουμε κυρίως μια μετα-αποκαλυψιακή συνθήκη.