
Ένα σημειωματάριο, δώρο από μια φίλη που πρόσφατα απεβίωσε, αποκτά στα μάτια του νέου του κατόχου σχεδόν μεταφυσικές ιδιότητες, αφού μοιάζει να φέρει την κατάρα που κατέτρυχε εκείνες από τα χέρια των οποίων πέρασε και το άφησαν άγραφο. Ο ήρωας θα προσπαθήσει να ξορκίσει το κακό, γεμίζοντας τις λευκές σελίδες πυρετωδώς και στο πόδι κυριολεκτικά, κατά την περιήγησή του δηλαδή στα Εξάρχεια και ενόσω κάνει διάφορες στάσεις, από το ιχθυοπωλείο έως το βιβλιοπωλείο, στη διαδρομή από το σπίτι του στο σπίτι της αγαπημένης του. Οι σελίδες θα γεμίσουν με σκέψεις και συλλογισμούς για τη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία, την ιστορία της πόλης, καθώς και με περιγραφές της τόσο ευμετάβλητης γεωγραφίας της αθηναϊκής συνοικίας. Ο Τζόις και ο «Οδυσσέας» του ονοματίζονται ρητά με σχετικές συχνές αναφορές, βρίσκονται όμως εμφανώς και στην πρόθεση και την εκτέλεση του πονήματος. Η εικόνα των Εξαρχείων όπως αναδύεται μέσα από την αθηναϊκή οδύσσεια που αποτελεί «Το σημειωματάριο»
– Το ίδιο το υλικό αντικείμενο του σημειωματαρίου αποκτά για τον αφηγητή μεταφυσικές ιδιότητες, ο τρόμος του κενού τον συνθλίβει και προκειμένου να τον ξορκίσει, ξεκινά να γεμίζει σχεδόν καταναγκαστικά τις λευκές σελίδες. Παρ’ όλα αυτά, προς το τέλος αποφαίνεται πως “η ύλη των άσπρων σελίδων μένει ακόμη κάτω από τις κακογραμμένες λέξεις”. Τελικά μπορεί ποτέ να γεμίσει το κενό;
Όχι, το κενό στις σελίδες του τετραδίου δεν μπορεί να γεμίσει. Κι όμως κατά κάποιον τρόπο γέμισε. Αυτό έγινε αλήθεια σε εκεινο το σημειωματαριο. Το σημειωματάριο υπήρξε πραγματικά και όντως μου χαρίστηκε από την αληθινή Τζίνα. Ο αφηγητής μου όμως έσφαλε βέβαια που νόμιζε πως θα σωζόταν από την κατάρα της της Αθήνας με το γράψιμο. Δεν φαίνεται να σώθηκε, βρεθηκε σε εκείνη τη νευρική υπερδιέγερση και φαντάστηκε λανθασμένα πως θα γλίτωνε με μελάνι πάνω σε χαρτί. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι κανένα γέμισμα των σελίδων δεν θα τον έσωζε από την κατάρα που κουβαλά. Η κατάρα του είναι να μένει αδιάκοπα στην πόλη όπου επέστρεψε άδικα η ηρωίδα. Είναι έγκλειστος στην δική της μοίρα.
– Κάποια στιγμή ο αφηγητής λέει “Υπάρχει τόσο καλή λογοτεχνία μέσα στις παρανοήσεις των φιλοσόφων”. Εκτός της ρήσης του Καντ που αναφέρεται στο βιβλίο, ποια είναι η αγαπημένη σας παρανόηση φιλοσόφου που γέννησε καλή λογοτεχνία;
Μα διαβάζω τη φιλοσοφία εν γένει σαν να ήταν λογοτεχνία. Κι ακόμη η φιλοσοφία μπορεί να διαβάζεται εν γένει ως τέχνη της παρανόησης. Ενίοτε αυτός είναι ένας επιτυχής φιλοσοφικός τρόπος να διαβάζουμε θεωρητικά κείμενα. Έτσι, ακόμη και στα πιο ισχυρά θωρακισμένα φιλοσοφικά συστήματα, η λογοτεχνία μένει κυρίαρχη. Οι έννοιες είναι ηρωίδες που αναλαμβάνουν ρόλους. Δίνω ένα παράδειγμα ιδιαίτερα λογοτεχνικό για να μην μπω σε πιο δύσκολα. Και το απόσπασμα του Καντ μέσα στο «Σημειωματαριο» είναι εξαιρετικά γλαφυρό και αξιοθαύμαστο σαν λογοτεχνικό θραύσμα, με τον άνθρωπο που περπατάει στα τυφλά σε έναν δρόμο νύχτα χωρίς καθόλου φως επειδη ξέρει τον δρόμο τόσο καλα. Ίσως μεγάλο μέρος της φιλοσοφικής δυτικής παράδοσης πατάει στο υπέροχο, σαδιστικό αφήγημα του πλατωνικού σπηλαίου της Πολιτείας. Εκεί ίσως η πρώτη φιλοσοφική λογοτεχνία στον Πλατωνα. Μήπως ο σαδισμός προς τους φυλακισμένους του σπηλαίου –που είμαστε όλοι εμείς– δεν αγγίζει αμέσως μια λογοτεχνική συνθήκη; Για μένα έχει σημασία, στην λογοτεχνική ανάγνωση της φιλοσοφίας, και η μεταγενέστερη συνέχεια της πλατωνικής παραβολής. Περίπου δεκατέσσερις αιώνες μετά, ο Αβικέννας συνεχίζει την ίδια σκέψη του Πλάτωνα με τον δικό του ιπτάμενο άνθρωπο στο κεφάλαιο “περί ψυχής” από το Βιβλίο της Θεραπείας του. Λογοτεχνικό θραύσμα κι εκεί με ακόμα μια παραβολή. Κι ακόμη, ο ιπτάμενος άνθρωπος δίνει τη θέση του, έξι αιώνες αργότερα, στον κατεξοχήν άνθρωπο της Δύσης όπως τον περιγράφει ο Καρτέσιος στους Στοχασμούς του. Να μια μικρή λογοτεχνική ιστορία που τη βρίσκουμε μέσα στα φιλοσοφικά κείμενα. Νομίζω πως μετά το τέλος της Δύσης το μέλλον της φιλοσοφίας θα είναι υποχρεωτικά λογοτεχνικό. Όλα είναι αφήγηση και λίγα σώζονται ως σκέψη. Κι όμως η σκέψη είναι κι αυτή ένα είδος αφήγησης.
Διαβάστε επίσης:
Αριστείδης Αντονάς – Το σημειωματάριο: Ένα βιβλίο για τον αθηναϊκό παραλογισμό

