Έλα, κάτσε να σου πω κάτι. Ξέρεις εκείνες τις μέρες που νιώθεις έτοιμος να διευρύνεις τους ορίζοντές σου και λες «ας πιάσω ένα φιλοσοφικό βιβλίο να δω τι γίνεται»; Και μετά από τρεις σελίδες νιώθεις ότι ο εγκέφαλός σου έχει κάνει ολική επανεκκίνηση και κοιτάς το ταβάνι με απόγνωση;
Ναι, γι’ αυτά τα βιβλία θέλω να μιλήσουμε. Τα «βαριά χαρτιά» της φιλοσοφίας που σε κάνουν να αναρωτιέσαι αν τελικά ξέρεις να διαβάζεις.
Φαντάσου να ξεκινάς με τον Ιμμάνουελ Καντ και την περίφημη «Κριτική του Καθαρού Λόγου». Ο άνθρωπος πήρε την αφηρημένη ορολογία και την πήγε σε άλλο επίπεδο. Η σύνταξή του είναι τόσο περίπλοκη που, για να το διαβάσεις, απαιτείται από σένα να έχεις ακριβώς εκείνη την «καθαρή» ικανότητα κατανόησης που ο ίδιος ο Καντ βάζει στο μικροσκόπιο και αμφισβητεί.
Αν σου άρεσαν αυτές οι σειρές, πρέπει να διαβάσεις αυτά τα βιβλία (ή αλλιώς, όταν η τηλεόραση σου κλείνει το μάτι για να ανοίξεις ένα βιβλίο)
Και αν νομίζεις ότι ξεμπέρδεψες με τη γερμανική φιλοσοφία, σκάει ο G.W.F. Χέγκελ με τη «Φαινομενολογία του Πνεύματος». Εδώ τα πράγματα γίνονται ακραία θεωρητικά. Είναι αυτό το κερδοσκοπικό στιλ και η διαλεκτική λογική όπου κάθε έννοια αναπτύσσεται μέσα από την αυτο-αναίρεσή της. Ακόμα και η ίδια η έννοια του τι καταλαβαίνεις και τι παρεξηγείς, ανατρέπεται.
Πάμε όμως και σε κάτι εντελώς διαφορετικό. Φαντάσου ένα βιβλίο φιλοσοφίας να είναι γραμμένο σαν εγχειρίδιο γεωμετρίας. Αυτό ακριβώς έκανε ο Μπαρούχ Σπινόζα στην «Ηθική» του. Πρέπει να πλοηγηθείς ανάμεσα σε ορισμούς, αξιώματα και αποδείξεις. Είναι σαν να σου λέει ότι τον Θεό και το σύμπαν μπορείς να τα κατανοήσεις μόνο μέσα από αυστηρά θεωρήματα. Αδιανόητο, έτσι;
Από την άλλη, έχουμε τον Λούντβιχ Βιτγκενστάιν και το «Tractatus Logico-Philosophicus». Η δυσκολία εδώ δεν είναι η πολυλογία, αλλά ακριβώς το αντίθετο: η φιλοσοφική του λακωνικότητα και η απόλυτα αυστηρή λογική του δομή. Το βιβλίο βασίζεται στην ιδέα ότι τα πιο σημαντικά πράγματα δείχνονται, δεν λέγονται. Κάτι που, μεταξύ μας, δεν ελαφρύνει καθόλου το βάρος για σένα που προσπαθείς να βγάλεις νόημα.
Και μπαίνουμε στα βαθιά υπαρξιακά. Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ στο «Είναι και Χρόνος» πρακτικά απαιτεί από σένα να ξεμάθεις ό,τι ξέρεις. Κάνει μια ριζική αναδόμηση της ίδιας της γλώσσας στην προσπάθειά του να σκεφτεί το «είναι» πέρα από την παραδοσιακή μεταφυσική. Την ίδια ώρα, ο Ζαν-Πολ Σαρτρ στο «Είναι και το Μηδέν» σε χτυπάει με μια υπαρξιακή ανάλυση της συνείδησης. Είναι τέτοια η αναλυτική του αυστηρότητα και το ψυχολογικό του βάθος, που σε αναγκάζει να αμφισβητήσεις την κάθε φορά που ξεστομίζεις τη φράση «εγώ είμαι».
Αν τώρα νομίζεις ότι τουλάχιστον μπορείς να βασιστείς στις λέξεις, ο Ζακ Ντεριντά έρχεται να σου τραβήξει το χαλί κάτω από τα πόδια με το «Περί Γραμματολογίας». Το βιβλίο αυτό χτίζεται πάνω στην αποσταθεροποίηση της ίδιας της έννοιας του νοήματος. Σε προκαλεί, υπονομεύοντας συνεχώς τα γλωσσικά θεμέλια στα οποία βασιζόμαστε για να καταλάβουμε έστω και τα βασικά.
Εκεί που λες να κάνεις ένα διάλειμμα, έρχεται ο Φρίντριχ Νίτσε με το Τάδε έφη Ζαρατούστρα. Εδώ η δυσκολία δεν κρύβεται σε ακαδημαϊκούς όρους, αλλά στον απόλυτο ποιητικό και αλληγορικό λαβύρινθο. Ο Νίτσε μιλάει με γρίφους, μεταφορές και προφητικό ύφος. Διαβάζεις μια πρόταση που μοιάζει με παραμύθι και συνειδητοποιείς ότι μόλις κατεδάφισε όλο το δυτικό σύστημα αξιών. Πρέπει να σκάψεις βαθιά πίσω από κάθε λέξη για να καταλάβεις το βάρος αυτού που πραγματικά λέει.
Και για το μεγάλο φινάλε, άφησα το απόλυτο θεωρητικό χάος: Ζιλ Ντελέζ και Φελίξ Γκουαταρί με το «Αντι-Οιδίπους: Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια». Εξαιρετικά δύσκολο, κυρίως λόγω της πειραματικής του φόρμας και της απίστευτης θεωρητικής του πυκνότητας. Αρνείται πεισματικά να συμμορφωθεί σε οποιαδήποτε ξεκάθαρη δομή. Είναι ένα κείμενο που κυριολεκτικά αντιστέκεται στο να «εξημερωθεί» από τη λογική.
Αν λοιπόν ψάχνεις κάτι χαλαρό πριν τον ύπνο, μείνε μακριά. Αν όμως θέλεις να νιώσεις το μυαλό σου να τεντώνεται σε σημεία που δεν ήξερες ότι υπάρχουν, διάλεξε ένα από αυτά. Προετοιμάσου όμως ψυχολογικά!
10 φράσεις από βιβλία που σε κάνουν να νιώθεις ότι κάποιος σε κατάλαβε