Ο Κορνήλιος Καστοριάδης δεν χαρίστηκε ποτέ στις εύκολες, βολικές αφηγήσεις. Σε μια εποχή όπου η πολιτική συζήτηση συχνά αναζητά εύκολους αποδιοπομπαίους τράγους και εξωτερικούς εχθρούς, η σκέψη του έρχεται σαν ένα φιλοσοφικό και πολιτικό χαστούκι αφύπνισης.
Συχνές ερωτήσεις για τον Κορνήλιο Καστοριάδη
1. Ποιος ήταν ο Κορνήλιος Καστοριάδης;
Ο Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-1997) ήταν ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες στοχαστές του 20ού αιώνα, φιλόσοφος, οικονομολόγος και ψυχαναλυτής. Έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο Παρίσι και υπήρξε συνιδρυτής της θρυλικής ομάδας και του περιοδικού «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα», ασκώντας ριζική κριτική τόσο στον καπιταλισμό όσο και στα γραφειοκρατικά καθεστώτα της Σοβιετικής Ένωσης.
2. Ποια είναι η κεντρική ιδέα της φιλοσοφίας του;
Ο πυρήνας της σκέψης του είναι η Αυτονομία. Σε αντίθεση με την «ετερονομία» (όπου οι νόμοι και οι κανόνες επιβάλλονται από κάτι εξωτερικό, όπως τον Θεό, την παράδοση ή το Κράτος), η αυτονομία σημαίνει ότι η κοινωνία δημιουργεί συνειδητά τους δικούς της νόμους, γνωρίζοντας ότι η ίδια τους έφτιαξε και η ίδια μπορεί να τους αλλάξει.
3. Γιατί ασκεί τόση σκληρή κριτική στην άποψη περί «αθώου λαού»;
Ο Καστοριάδης πίστευε βαθιά στην ανθρώπινη αυτενέργεια. Θεωρούσε ότι το αφήγημα του «καλού λαού» που διαρκώς εξαπατάται από τις ελίτ είναι βαθιά αντιδημοκρατικό. Αν ένας λαός θεωρείται ανίκανος να καταλάβει τι ψηφίζει και τι ανέχεται, τότε πρακτικά αποδέχεται ότι χρειάζεται έναν “προστάτη” ή “κηδεμόνα”. Για τον Καστοριάδη, δημοκρατία σημαίνει ενηλικίωση της κοινωνίας: είμαστε ελεύθεροι, άρα είμαστε και υπεύθυνοι για τα λάθη μας.
4. Τι εννοεί με τον όρο «Κοινωνικό Φαντασιακό»;
Είναι από τις πιο διάσημες έννοιές του (Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας). Δεν αναφέρεται στο “φανταστικό” (κάτι που δεν υπάρχει), αλλά στην ικανότητα μιας κοινωνίας να δημιουργεί νοήματα, αξίες, θεσμούς και τον ίδιο της τον εαυτό από το μηδέν. Είναι η δημιουργική δύναμη που δίνει μορφή στον τρόπο που ζούμε, σκεφτόμαστε και οργανωνόμαστε.
5. Είναι επίκαιρος σήμερα;
Περισσότερο από ποτέ. Σε μια εποχή ψηφιακού λαϊκισμού, κρίσης της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και διαρκούς αναζήτησης “σωτήρων”, η άρνηση του Καστοριάδη να χαϊδέψει αυτιά παραμένει ένα αξεπέραστο εργαλείο ριζοσπαστικής σκέψης. Μας υπενθυμίζει ότι δεν υπάρχει καμία ιστορική νομοτέλεια που θα μας σώσει· το μέλλον εξαρτάται αποκλειστικά από την άμεση και υπεύθυνη δράση μας.
Το κείμενο που ακολουθεί συμπυκνώνει ίσως την πιο σκληρή, αλλά ταυτόχρονα και την πιο απελευθερωτική του θέση: την απόλυτη ευθύνη του κοινωνικού συνόλου απέναντι στην ίδια του την ιστορία. Αποδομώντας τον μύθο του διαρκώς «αθώου, παραπλανημένου και καταπιεσμένου λαού», ο μεγάλος στοχαστής της αυτονομίας μας θέτει προ των ευθυνών μας. Μας υπενθυμίζει ότι η μετακύλιση της ευθύνης σε «σκοτεινά κέντρα» ή στις εκάστοτε κυρίαρχες τάξεις, ουσιαστικά ακυρώνει την πολιτική μας υπόσταση. Γιατί, σε τελική ανάλυση, όποιος αρνείται τις συνέπειες των επιλογών του, παραιτείται από το δικαίωμα στη δημοκρατία.
Το βιβλίο του Ονορέ ντε Μπαλζάκ που «δικάζει» τη σύγχρονη κοινωνία γράφτηκε πριν 200 χρόνια.
«Σύμφωνα με την παραδοσιακή «αριστερή» άποψη, όλα αυτά τα επέβαλαν η Δεξιά, οι κυρίαρχες τάξεις και η μαύρη αντίδραση. Μπορούμε όμως να πούμε ότι όλα αυτά τα επέβαλαν στον ελληνικό λαό ερήμην του ελληνικού λαού; Μπορούμε να πούμε ότι ο ελληνικός λαός δεν καταλάβαινε τι έκανε;
Δεν ήξερε τι ήθελε, τι ψήφιζε, τι ανεχόταν; Σε μιαν τέτοια περίπτωση αυτός ο λαός θα ήταν ένα νήπιο. Εάν όμως είναι νήπιο, τότε ας μη μιλάμε για δημοκρατία. Εάν ο ελληνικός λαός δεν είναι υπεύθυνος για την ιστορία του, τότε, ας του ορίσουμε έναν κηδεμόνα.
Εγώ λέω ότι ο ελληνικός λαός -όπως και κάθε λαός- είναι υπεύθυνος για την ιστορία του, συνεπώς, είναι υπεύθυνος και για την κατάσταση, στην οποία βρίσκεται σήμερα».
6 πράγματα για την Ωραία Ελένη που (μάλλον) δεν έμαθες ποτέ στο σχολείο