Από τον Χέμινγουεϊ μέχρι τον Τουέιν και τον Βόνεγκατ. Ξέχασε τα ένδοξα έπη και τις στρατιωτικές παρελάσεις. Αυτές είναι οι πιο σκληρές, αδιαμεσολάβητες αλήθειες για τη βιομηχανία του θανάτου, δοσμένες από τα μεγαλύτερα μυαλά της αμερικανικής διανόησης.
Μεγαλώσαμε με μια επικίνδυνα ρομαντική εικόνα για τις ένοπλες συγκρούσεις. Ο κινηματογράφος και η πολιτική προπαγάνδα φρόντισαν να ντύσουν τα πεδία των μαχών με λέξεις όπως «τιμή», «θυσία» και «ένδοξη νίκη». Αν όμως ρωτήσεις τους ανθρώπους που όντως βρέθηκαν στα χαρακώματα ή που είχαν τη διανοητική ικανότητα να δουν πίσω από την κουρτίνα της εξουσίας, η εικόνα καταρρέει. Οι μεγαλύτεροι Αμερικανοί κλασικοί λογοτέχνες, πολλοί από τους οποίους υπήρξαν οι ίδιοι βετεράνοι, αρνήθηκαν να γίνουν χειροκροτητές της σφαγής. Μέσα από τα σπουδαιότερα έργα τους, διέλυσαν τον μύθο του «καλού πολέμου», αποδεικνύοντας ότι ανεξάρτητα από το ποιος κερδίζει στο τέλος, η μοναδική πραγματική συνέπεια είναι η ολική απώλεια της ανθρώπινης ψυχής.
Ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι περιγράφει τον απολογισμό μιας ζωής που δεν τόλμησες να ζήσεις
1. Έρνεστ Χέμινγουεϊ: Το έγκλημα που βαφτίστηκε «αναγκαιότητα»
Ο Χέμινγουεϊ, έχοντας ζήσει τον τρόμο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ως οδηγός ασθενοφόρου στην Ιταλία, σιχάθηκε την πατριωτική ρητορική. Στο θρυλικό του έργο «Αποχαιρετισμός στα Όπλα», κατακρεουργεί τις μεγάλες ιδέες. Έγραψε χαρακτηριστικά πως λέξεις όπως «δόξα» και «τιμή» ακούγονται χυδαίες μπροστά στα ακρωτηριασμένα πτώματα. Η πιο κυνική και απόλυτη δήλωσή του, ωστόσο, είναι μια υπενθύμιση που κάθε σύγχρονος πολιτικός θέλει να κρύψει: «Ποτέ μην πιστέψεις ότι ο πόλεμος, όσο αναγκαίος ή δικαιολογημένος κι αν φαίνεται, δεν είναι έγκλημα».
2. Κερτ Βόνεγκατ: Η εκκωφαντική σιωπή μπροστά στη σφαγή
Ως αιχμάλωτος πολέμου, ο Βόνεγκατ επέζησε από τον βομβαρδισμό της Δρέσδης, σφαγείο εκατοντάδων χιλιάδων αμάχων. Στο αριστούργημά του «Σφαγείο Νούμερο 5», δεν προσπαθεί να βρει κανένα βαθύ, φιλοσοφικό νόημα στον θάνατο. Αποδομεί τον πόλεμο αποκαλώντας τον μια «Σταυροφορία των Παιδιών», υπενθυμίζοντας ότι οι στρατοί δεν αποτελούνται από άτρωτους ήρωες, αλλά από τρομοκρατημένα, άγουρα παιδιά. Η πιο συγκλονιστική του διαπίστωση είναι η απόλυτη αδυναμία της γλώσσας: «Δεν υπάρχει τίποτα το έξυπνο να πεις για μια σφαγή. Οι άνθρωποι υποτίθεται ότι είναι νεκροί, ότι δεν θα ξαναπούν ποτέ τίποτα ή δεν θα ξαναθελήσουν ποτέ τίποτα».
3. Μαρκ Τουέιν: Η ανατριχιαστική υποκρισία της «θεϊκής» νίκης
Ο πατέρας της αμερικανικής λογοτεχνίας δεν είχε καμία ανοχή στον τυφλό εθνικισμό. Στο σκοτεινό, σατιρικό του κείμενο «Η Προσευχή του Πολέμου» (The War Prayer), ο Τουέιν ξεγυμνώνει την απόλυτη παράνοια του να ζητάς από τον Θεό να σε βοηθήσει να νικήσεις. Εξηγεί με ανατριχιαστική λογική ότι όταν προσεύχεσαι για τη δική σου νίκη, ουσιαστικά προσεύχεσαι να ξεσκιστούν οι σάρκες των απέναντι στρατιωτών, να καταστραφούν τα σπίτια τους και να μείνουν τα παιδιά τους ορφανά και πεινασμένα μέσα στα χιόνια. Μια ευθεία βολή στην υποκρισία όσων ευλογούν τα όπλα.
4. Τζον Στάινμπεκ: Ο θάνατος της ψυχής πριν από το σώμα
Ο νομπελίστας συγγραφέας, έχοντας υπηρετήσει ως πολεμικός ανταποκριτής στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, εστίασε σε αυτό που δεν γράφουν τα βιβλία της ιστορίας: στο ψυχολογικό κενό των επιζώντων. Ο Στάινμπεκ παρατήρησε ότι οι στρατιώτες που επιστρέφουν δεν είναι οι δοξασμένοι άντρες που υπόσχονται οι αφίσες στρατολόγησης. Είναι άνθρωποι που έχουν υποστεί τέτοιο σοκ, ώστε η ψυχή τους έχει αναισθητοποιηθεί πλήρως. Έγραψε χαρακτηριστικά ότι ο πόλεμος είναι μια ασθένεια, και οι βετεράνοι δεν μιλούν γι’ αυτόν, όχι επειδή κρατούν κάποιο ηρωικό μυστικό, αλλά επειδή ο ανθρώπινος εγκέφαλος αρνείται να θυμηθεί την απόλυτη κτηνωδία στην οποία αναγκάστηκε να συμμετάσχει.
5. Τζόζεφ Χέλερ: Ο γραφειοκρατικός παραλογισμός
Με το περίφημο «Catch-22», ο Χέλερ δεν έγραψε απλώς ένα αντιπολεμικό βιβλίο, αλλά αποκωδικοποίησε τη μαφιόζικη γραφειοκρατία του στρατού. Η μεγάλη του αλήθεια είναι ότι συχνά, στον πόλεμο, ο πραγματικός εχθρός δεν φοράει τη στολή του αντίπαλου έθνους. Ο εχθρός είναι οι δικοί σου στρατηγοί και πολιτικοί ηγέτες, οι οποίοι είναι απόλυτα πρόθυμοι να σε θυσιάσουν για να πάρουν προαγωγή, παράσημα ή λίγα λεπτά δημοσιότητας. Ο πόλεμος, κατά τον Χέλερ, δεν είναι σύγκρουση ιδεολογιών, αλλά μια γιγαντιαία, παράλογη μηχανή που συνθλίβει τη λογική και τον απλό άνθρωπο.
Το απόφθεγμα της ημέρας από τον Μακιαβέλλι: «Ο πόλεμος αρχίζει όταν θέλεις, αλλά δεν…»