Όταν λες την Ελλάδα «Ψωροκώσταινα», δεν ξέρεις ότι βρίζεις την πιο μεγαλειώδη, πάμφτωχη αρχόντισσα της ιστορίας μας
Ξέχασε την έννοια του μίζερου, διαλυμένου κράτους. Το πραγματικό πρόσωπο πίσω από τη λέξη ήταν μια γυναίκα που έχασε τα παιδιά της, έγινε επέτης και έδωσε ό,τι είχε και δεν είχε.
Χρησιμοποιούμε τη λέξη «Ψωροκώσταινα» καθημερινά για να περιγράψουμε την οικονομική κακομοιριά, την ανοργανωσιά και τη μιζέρια του ελληνικού κράτους. Αν όμως ξέραμε ποια ήταν πραγματικά η γυναίκα πίσω από αυτό το όνομα, η λέξη δεν θα ήταν βρισιά, αλλά ο απόλυτος τίτλος τιμής. Η «Ψωροκώσταινα» δεν ήταν μια αφηρημένη έννοια. Ήταν η Πανωραία Χατζηκώστα, μια πάμπλουτη αρχόντισσα από το Αϊβαλί της Μικράς Ασίας, η οποία έχασε τα πάντα μέσα σε μια νύχτα και κατέληξε να ξεπλύνει μόνη της την ντροπή ενός ολόκληρου έθνους, τη στιγμή που οι έχοντες έκρυβαν τον χρυσό τους.
Γιατί οι Χιώτες πήγαιναν δυο – δυο; Τι λέει η παράδοση;
Από τα σαλόνια του Αϊβαλιού, πλύστρα στο Ναύπλιο
Για να καταλάβεις το μέγεθος της πτώσης της, πρέπει να δεις από πού ξεκίνησε. Η Πανωραία ήταν παντρεμένη με τον Κώστα Αϊβαλιώτη, έναν από τους πιο εύπορους εμπόρους της Μικράς Ασίας. Το 1821, κατά την καταστροφή της πόλης από τους Τούρκους, ο άντρας και τα παιδιά της σφαγιάστηκαν κυριολεκτικά μπροστά στα μάτια της.
Η ίδια γλίτωσε σαν από θαύμα, μπήκε σε ένα καράβι και κατέληξε πρόσφυγας στο Ναύπλιο, ολομόναχη και απολύτως εξαθλιωμένη. Η άλλοτε αρχόντισσα αναγκάστηκε να δουλεύει ως αχθοφόρος και πλύστρα για να ζήσει. Το μεγαλείο της, όμως, φάνηκε μέσα στην απόλυτη φτώχεια της: άρχισε να μαζεύει από τους δρόμους τα ορφανά των αγωνιστών της Επανάστασης και να ζητιανεύει η ίδια για να τα ταΐσει. Η κοινωνία, με τη γνωστή της σκληρότητα, αντί να την τιμήσει, της κόλλησε το ειρωνικό παρατσούκλι «Ψωροκώσταινα» (η ψωριασμένη, η φτωχή γυναίκα του Κώστα).
Η στιγμή που την πέρασε στην αθανασία, όμως, γράφτηκε το 1826.
Το Μεσολόγγι πολιορκείται και λιμοκτονεί. Στην κεντρική πλατεία του Ναυπλίου στήνεται έρανος και ο δάσκαλος Γεώργιος Γεννάδιος ικετεύει τον κόσμο να δώσει χρήματα για να σταλούν πολεμοφόδια.
Οι πλούσιοι και οι κοτζαμπάσηδες σφυρίζουν αδιάφορα, κρύβοντας τις περιουσίες τους. Κανείς δεν πλησιάζει το τραπέζι της επιτροπής. Τότε, μέσα από το πλήθος, βγαίνει η πάμφτωχη ζητιάνα. Η Πανωραία βγάζει από το δάχτυλό της ένα ασημένιο δαχτυλίδι (το μόνο κειμήλιο που της είχε απομείνει από την παλιά της ζωή) και ένα γρόσι από την τσέπη της. Τα ακουμπάει στο τραπέζι και λέει: «Δεν έχω τίποτα άλλο. Αυτά τα τιποτένια προσφέρω στο μαρτυρικό Μεσολόγγι». Η κίνησή της έπεσε σαν κεραυνός. Το πλήθος φώναξε «Για δείτε, η πλύστρα η Ψωροκώσταινα έδωσε πρώτη τον οβολό της!». Οι πλούσιοι, ντροπιασμένοι από τη χειρονομία μιας ζητιάνας, αναγκάστηκαν να βάλουν το χέρι στην τσέπη και ο έρανος στέφθηκε με τεράστια επιτυχία.
Η ιστορική αδικία
Η Πανωραία συνέχισε να προσφέρει χωρίς να ζητήσει ποτέ τίποτα. Όταν ο Καποδίστριας ίδρυσε το πρώτο ορφανοτροφείο, εκείνη πήγε και δούλεψε αφιλοκερδώς, πλένοντας τα ρούχα των παιδιών μέχρι τη μέρα που πέθανε.
Το πώς, τώρα, το όνομά της κατέληξε να σημαίνει το «φτωχό και ανοργάνωτο κράτος» είναι μια κυνική ειρωνεία της πολιτικής. Έτσι, η πολιτική ορολογία μετέτρεψε το όνομα της γυναίκας που ενσάρκωσε την απόλυτη αυτοθυσία και αξιοπρέπεια, σε συνώνυμο της κρατικής κακομοιριάς. Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα πεις «Ψωροκώσταινα», θυμήσου ότι μιλάς για τη γυναίκα που τάισε τα ορφανά ενός έθνους, όταν το ίδιο το έθνος την κορόιδευε.
«Πατρίς, θρησκεία, οικογένεια»: Ποια είναι η ιστορία της φράσης που ρίζωσε στην ελληνική κοινωνία;