Ο Ρώσος γίγαντας της λογοτεχνίας ανέλυσε με ανατριχιαστική ακρίβεια εκείνα τα βράδια που κοιτάζεις πίσω και συνειδητοποιείς το μέγεθος της δειλίας μας.
Ζούμε βυθισμένοι στην ψευδαίσθηση ότι έχουμε άπλετο χρόνο. Παρηγορούμε τον εαυτό μας με φθηνά κλισέ του τύπου «όλα για κάποιο λόγο γίνονται» και «ποτέ δεν είναι αργά», για να δικαιολογήσουμε τους συμβιβασμούς, τις τοξικές σχέσεις που ανεχτήκαμε και τα όνειρα που αφήσαμε να σαπίσουν.
Ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, όμως, ο πιο αμείλικτος ανατόμος της ανθρώπινης ψυχής, δεν συγχώρεσε ποτέ αυτή την υποκρισία. Μέσα από τα κορυφαία του έργα, μας έφερε αντιμέτωπους με την πιο τρομακτική στιγμή που μπορεί να βιώσει ένας άνθρωπος: Τη στιγμή της απόλυτης διαύγειας, όταν στέκεσαι απέναντι στο παρελθόν σου και αντιλαμβάνεσαι ότι πέρασες όλη σου τη ζωή ως ένας δειλός παρατηρητής, εξαιτίας της ίδιας σου της σκέψης.
Το απόφθεγμα της ημέρας από τον Ντοστογιέφσκι: Γιατί σαμποτάρεις την ίδια σου την ευτυχία;
Η αρρώστια της υπερβολικής συνείδησης στο «Υπόγειο»
Ο Ντοστογιέφσκι απέδειξε ότι ο μεγαλύτερος εχθρός της δράσης δεν είναι ο φόβος, αλλά η ίδια μας η σκέψη. Στο μνημειώδες «Υπόγειο» (Σημειώσεις από το Υπόγειο), ο πρωταγωνιστής του δεν είναι ένας απαίδευτος άνθρωπος, αλλά ένας υπεραναλυτικός, ευφυής διανοούμενος που έχει παραλύσει εντελώς.
Ο Ντοστογιέφσκι γράφει το απόλυτο χαστούκι: «Το να έχεις υπερβολική συνείδηση είναι αρρώστια». Μας δείχνει πώς εκείνα τα βράδια που καθόμαστε και υπεραναλύουμε κάθε μας επιλογή, κάθε προσβολή που δεχτήκαμε και κάθε πιθανό σενάριο, στην πραγματικότητα δεν φιλοσοφούμε, απλώς χτίζουμε το δικό μας υπόγειο. Η ανάλυση του παρελθόντος γίνεται μια βολική δικαιολογία για την απόλυτη αδράνεια στο παρόν. Επιλέγουμε να μαραζώνουμε με τις αναμνήσεις μας, επειδή είμαστε πολύ τρομοκρατημένοι για να αναλάβουμε το ρίσκο της πραγματικής ζωής.
Τα πέντε λεπτά πριν το τέλος στον «Ηλίθιο»
Η πιο συγκλονιστική, ωστόσο, περιγραφή του απολογισμού της ζωής βρίσκεται στον «Ηλίθιο». Εκεί, ο πρίγκιπας Μίσκιν αφηγείται την ιστορία ενός ανθρώπου που καταδικάστηκε σε θάνατο και περιμένει να εκτελεστεί. Ο Ντοστογιέφσκι, έχοντας βιώσει και ο ίδιος μια εικονική εκτέλεση στο απόσπασμα από το τσαρικό καθεστώς, μεταφέρει στο χαρτί τον απόλυτο, ωμό τρόμο του χρόνου που τελειώνει.
Τα πέντε τελευταία λεπτά αυτού του ανθρώπου είναι το πιο βαρύ μάθημα που θα πάρεις ποτέ. Ξαφνικά, ο μελλοθάνατος δεν σκέφτεται ούτε τα πλούτη, ούτε τα κοινωνικά αξιώματα. Τον πνίγει η απελπισία της σπατάλης. Συνειδητοποιεί πόσο αόμματός ήταν, πόσες μέρες πέταξε στα σκουπίδια νιώθοντας βαριεστημένος ή λυπημένος για ασήμαντα πράγματα. Η κραυγή του μέσα από το κείμενο είναι σπαρακτική: «Αν δεν πέθαινα! Αν μπορούσα να γυρίσω πίσω, θα μετέτρεπα το κάθε λεπτό σε έναν ολόκληρο αιώνα, δεν θα έχανα ούτε μια στιγμή!». Είναι η απόδειξη πως ο απολογισμός της ζωής μας γίνεται πραγματικά διαυγής, μόνο όταν η ζωή αυτή μας αφαιρεθεί.
Η απάθεια στο «Όνειρο ενός Γελοίου»
Αυτός ο απολογισμός ολοκληρώνεται αριστουργηματικά στο διήγημα «Το Όνειρο ενός Γελοίου». Ο κεντρικός ήρωας φτάνει στο σημείο να συνειδητοποιήσει ότι τίποτα δεν έχει σημασία, και αποφασίζει να αυτοκτονήσει. Όμως, ένα όνειρο τον ταρακουνάει και του αποκαλύπτει τη μεγαλύτερη τραγωδία: Το να μην νιώθεις τίποτα, το να έχεις επιλέξει την ασφαλή απάθεια για να μην πληγωθείς, είναι χειρότερο και από τον ίδιο τον θάνατο.
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα καθίσεις μόνος σου το βράδυ να αναλύσεις τι πήγε λάθος στη ζωή σου, θυμήσου τον Ντοστογιέφσκι. Μην κλαις για αυτά που σου έκαναν οι άλλοι. Τρόμαξε με την ιδέα ότι τα χρόνια περνούν, και όσο εσύ υπεραναλύεις το παρελθόν, μετατρέπεσαι σιωπηλά σε έναν ζωντανό νεκρό, ένοικο ενός δικού σου υπογείου.
Μια σπουδαία φράση του Καρλ Γιούνγκ: «Αυτό που δε θέλει κανείς να ξέρει για τον εαυτό του…»