«Γιατί αυτό θεωρείται τέχνη;». Είναι το ερώτημα που πολλοί έχουμε ακούσει ή ίσως έχουμε εκφράσει οι ίδιοι.– ένας φόρος τιµής στο υλικό τού ταπεινού ουρητήρα τού Ντισάν. «Η απλότητα της ιδέας του είναι τεράστια, ανατρέπει τα πάντα. Δεν πρόκειται απλώς για το να σκέφτεσαι έξω από τα συνηθισµένα, αλλά για το να ανοίγεσαι πραγµατικά: να αφήνεις χώρο για ελευθερία, για νέες πιθανότητες, για έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο να βλέπεις τα πράγµατα», όπως έλεγε σε συνέντευξή του στην Αλισον Μακ Ντόναλντ στο τελευταίο τεύχος του περιοδικoύ «Gagosian Quarterly».
Ενα κουτί σε μια βαλίτσα
Στην κεντρική αίθουσα ξεχωρίζει το «Box in a Valise», ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και καινοτόμα έργα του Μαρσέλ Ντισάν. Πρόκειται για ένα «φορητό μουσείο», όπου ο καλλιτέχνης αναδημιούργησε σε μικρή κλίμακα τα πιο σημαντικά έργα της πορείας του και τα τοποθέτησε μέσα σε μια βαλίτσα. Η ιδέα αυτή ξεκίνησε τη δεκαετία του 1930, ενώ οι πρώτες εκδόσεις υλοποιήθηκαν το 1941. Η έκθεση φιλοξενεί την πιο ολοκληρωμένη παρουσίαση αυτού του έργου μέχρι σήμερα, συνδυάζοντας πολυτελείς εκδόσεις της δεκαετίας του 1940, καθώς και μεταγενέστερες, μαζί με άγνωστο προπαρασκευαστικό υλικό. Το «Box in a Valise» αποτέλεσε καθοριστικό μέσο για τη διάδοση της τέχνης του Ντισάν σε ευρύτερο κοινό, ειδικά σε μια περίοδο που ο καλλιτέχνης ζούσε κυρίως στο Παρίσι και το έργο του δεν ήταν ακόμη ευρέως γνωστό στη Βόρεια Αμερική. Μέσα από αυτή τη «μικρογραφία» της δημιουργίας του, οι θεατές έχουν την ευκαιρία να δουν συνοπτικά και να κατανοήσουν τη διαχρονική ποικιλία και την πρωτοποριακή φύση της δουλειάς του, από τα πρώιμα κυβιστικά και φουτουριστικά σχέδια μέχρι τα readymades και τα γλυπτά του, αναδεικνύοντας την επιθυμία του να επαναπροσδιορίσει την έννοια του έργου τέχνης και τον τρόπο που αυτό προσεγγίζεται από το κοινό. Να πούμε σε αυτό τη σημείο ότι είδαμε μια εκδοχή του εν λόγω έργου στην έκθεση «Re(a)Duchamp» στην Eleftheria Tseliou Gallery στην Αθήνα το 2024, την πρώτη μεγάλης κλίμακας παρουσίαση έργων του Ντισάν στην Ελλάδα, σε επιμέλεια του αείμνηστου μελετητή του και εικαστικού Κύριλλου Σαρρή.
Τα τελευταία είκοσι χρόνια της καριέρας του Ντισάν σημαδεύτηκαν από τη σταδιακή διεθνή αναγνώρισή του και από μεγάλες παρουσιάσεις του έργου του σε διαφορετικά μέρη του κόσμου. Ιδιαίτερη θέση κατέχει η πρώτη μεγάλη αναδρομική του στο Pasadena Art Museum το 1963, ενώ είχε προηγηθεί η συμμετοχή του σε σειρά από σημαντικές εκθέσεις. Σε πολλές από αυτές φιλοξενήθηκαν αντίγραφα έργων, με έγκριση του ίδιου του καλλιτέχνη, κάτι που αντικατοπτρίζει τον συνεχή προβληματισμό του γύρω από το ζήτημα της αναπαραγωγής και τις παραδοσιακές αντιλήψεις για την καλλιτεχνική αυθεντία. Συνέχισε πάντως να πειραματίζεται μέχρι το τέλος της ζωής του. Ενα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα είναι η προαναφερθείσα μνημειώδης εγκατάσταση «Étant donnés». Το έργο αυτό προετοιμάστηκε μυστικά για περίπου είκοσι χρόνια, ενώ ο Ντισάν δούλευε παράλληλα σε άλλες πρωτοποριακές πρακτικές και readymades. Σχεδιάστηκε ειδικά για τον χώρο του Philadelphia Museum of Art, όπου ολοκληρώθηκε και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά έναν χρόνο μετά τον θάνατο του καλλιτέχνη, προσφέροντας στο κοινό την πιο προσωπική και συναρπαστική όψη της δημιουργικής του σκέψης.
INFO
«Marcel Duchamp»: ΜοΜΑ (The Steven and Alexandra Cohen Center for Special Exhibitions), Νέα Υόρκη, από τις 12 Απριλίου έως τις 22 Αυγούστου.