Ιστορική σελίδα στις ελληνοπολωνικές πολιτιστικές σχέσεις γράφτηκε σήμερα στη Βαρσοβία, όπου η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη παρέλαβε 91 ελληνικά εβραϊκά κειμήλια που είχαν κλαπεί κατά τον Β Παγκόσμιο Πόλεμο και τη ναζιστική κατοχή. Πρόκειται για τον πρώτο επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία στη χώρα προέλευσής τους – ένα γεγονός με ισχυρό συμβολισμό, αλλά και διεθνή νομική σημασία.
Rimonim (επιστέψεις) 2 ζεύγη για τους κυλίνδρους της Τορά και μανδύας για τους κυλίνδρους της Τορά
Λίνα Μενδώνη, Μάρτα Τσιενκόφσκα, Μίκες-Σαμ Μοδιάνο, Πιότρ Βισλίτσκι , Σαμουήλ (Μάκης) Μάτσας
Η Πολωνή ομόλογός της, Μάρτα Τσιενκόφσκα, χαρακτήρισε την τελετή «ιστορική στιγμή», σημειώνοντας ότι ενεργοποιήθηκε ειδική διαδικασία του πολωνικού νόμου για την επιστροφή αντικειμένων που αφαιρέθηκαν παράνομα από ξένα κράτη.
«Πρόκειται πράγματι για μια εξαιρετική περίπτωση, στην οποία ένα άλλο κράτος κάνει χρήση μιας ειδικής διαδικασίας που προβλέπεται στον πολωνικό νόμο, για την επιστροφή εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, επιτρέποντας την επιστροφή αντικειμένων που έχουν αφαιρεθεί παράνομα από το έδαφος ξένων κρατών και βρίσκονται στην Πολωνία. Σήμερα, ζούμε μια ιστορική στιγμή. Χάρη στη στενή και αποφασιστική συνεργασία των δύο Υπουργείων μας, στη συστηματική ενασχόληση των εμπειρογνωμόνων και ερευνητών, σε λιγότερο από δύο χρόνια, μπορούμε να παραδώσουμε σήμερα αυτό το αξιοσημείωτο κομμάτι της ιστορίας».
Η ιστορία των Ελληνικών Ιουδαϊκών Κειμηλίων
Με τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι πολωνικές αρχές εντόπισαν μέρος της λείας της γερμανικής οργάνωσης, αποθηκευμένα σε κάστρα στην Κάτω Σιλεσία. Το Υπουργείο Πολιτισμού της Πολωνίας μετέφερε το σύνολο των ελληνοεβραϊκών αντικειμένων στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο της Βαρσοβίας «Emanuel Ringelblum», στις 14 Σεπτεμβρίου 1951, όπου και ταυτοποιήθηκαν ως ελληνικά.
Το Υπουργείο Πολιτισμού, σε συνεργασία με το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος (ΕΜΕ), διεκδικεί, από το 2001, τον επαναπατρισμό των συγκεκριμένων κειμηλίων. Όμως, εξ αιτίας της έλλειψης συγκεκριμένου θεσμικού πλαισίου για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία στις χώρες προέλευσής τους, η διαδικασία υπήρξε ιδιαίτερα χρονοβόρα. Το επίσημο αίτημα προς την Κυβέρνηση της Πολωνίας υπεβλήθη από το Υπουργείο Πολιτισμού, τον Δεκέμβριο του 2024, τοποθετώντας μία εκκρεμότητα πολλών δεκαετιών σε προτεραιότητα, στην στρατηγική των επαναπατρισμών των μνημείων που είτε βίαια ή λαθραία έχουν εξαχθεί από την ελληνική επικράτεια.
Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη σε συνεργασία με τους ομολόγους της στο Πολωνικό Υπουργείο Πολιτισμού και ιδιαίτερα με τη νυν Υπουργό Μάρτα Τσιενκόφσκα εργάστηκαν συστηματικά, σε απόλυτη συνεννόηση με τους θεσμικούς φορείς και τις υπηρεσίες και των δύο χωρών, προκειμένου να επιτευχθεί ο επαναπατρισμός των ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων, που αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες της πλούσιας εβραϊκής κληρονομιάς της χώρας μας.
Η συλλογή των 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων αποτελείται, μεταξύ άλλων, από 46 λειτουργικά υφάσματα, 17 ζεύγη rimonim (επιστέψεις των κυλίνδρων της Τορά), 9 μεμονωμένα rimonim ή θραύσματά τους, 1 ζεύγος κρεμαστών διακοσμητικών.
Ο επαναπατρισμός τους βασίζεται στην έρευνα, την τεκμηρίωση, την ταυτοποίηση, καθώς και σε επικαιροποιημένη μελέτη, η οποία συντάχθηκε από ειδικούς και εμπειρογνώμονες του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας, το 2022.
Η επιστροφή των αντικειμένων ενθαρρύνθηκε από τον Παγκόσμιο Εβραϊκό Οργανισμό Αποκατάστασης (WJRO), έναν διεθνή οργανισμό που εκπροσωπεί την εβραϊκή κοινότητα στην ανάκτηση περιουσιακών στοιχείων, που χάθηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος.