Αν και οι περισσότεροι έχουν συνδυάσει τη νηστεία με μια θρησκευτική στάση ζωής, στην πραγματικότητα πρόκειται για μια πρακτική αρχαία και πολυδιάστατη. Θυμάμαι ότι, στην ερώτηση «νηστεύεις;», πολλοί άνθρωποι που δεν δηλώνουν θρησκευόμενοι απαντούσαν αρνητικά, σχεδόν αυτόματα, μόνο και μόνο στο άκουσμα της λέξης.
Κι όμως, η νηστεία δεν αφορά μόνο θρησκευτικούς περιορισμούς, όπως συχνά πιστεύουμε. Έχει καταγραφεί σε πολλές κοινωνίες ως τρόπος διατροφικής εγκράτειας και μέτρου στην καθημερινή ζωή. Στον μεσογειακό χώρο, και ειδικά στην Ελλάδα, η απλότητα της τροφής και οι πιο περιορισμένες επιλογές αποτέλεσαν για αιώνες μέρος του τρόπου ζωής, συνδεδεμένες με την εποχή, τη φύση και τις πραγματικές ανάγκες του σώματος.
Στην αρχαία Ελλάδα, η αποχή από πλούσια τρόφιμα δεν θεωρούταν ασυνήθιστη. Υπάρχουν μαρτυρίες ότι, σε περιόδους προετοιμασίας για σημαντικά γεγονότα, όπως οι Ολυμπιακοί αγώνες, οι αθλητές περιόριζαν την πρόσληψη τροφής ως μέσο σωματικής και πνευματικής προετοιμασίας.
Παράλληλα, διάφορα φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής θεωρούσαν την εγκράτεια βασική αξία. Ο Πυθαγόρας και οι μαθητές του απέφευγαν τις υπερβολές στη σίτιση και έβλεπαν τη μέτρια προσέγγιση στην τροφή ως τρόπο ζωής και αυτοπειθαρχίας.
Υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι μετά από έντονους εορτασμούς, όπως οι διονυσιακές γιορτές, οι άνθρωποι κατανάλωναν πιο ελαφριά φαγητά, μαλάκια, πλιγούρι και σαλιγκάρια επιλέγοντας λιγότερο λιπαρές και πιο απλές τροφές. Αν και αυτές οι πρακτικές δεν ονομάζονταν τότε νηστεία, ακολουθούσαν την ίδια λογική της διατροφικής εγκράτειας.
Καθώς οι κοινωνίες εξελίχθηκαν, αυτή η στάση απέναντι στο φαγητό πέρασε στην καθημερινή ζωή. Στην παραδοσιακή ελληνική κουζίνα, μέχρι και τον 20ό αιώνα, όσπρια, χόρτα και λαδερά φαγητά αποτέλεσαν βασικό μέρος της διατροφής, ιδιαίτερα σε περιόδους όπου το κρέας και τα ζωικά προϊόντα ήταν λιγότερο διαθέσιμα, είτε για οικονομικούς είτε για εποχικούς λόγους. Έτσι, η επιστροφή σε πιο απλό φαγητό έγινε σταδιακά μια σταθερή συνήθεια και όχι μόνο αντίδραση μετά από υπερβολές. Στην ελληνική παράδοση, η νηστεία σήμαινε κυρίως ότι οι άνθρωποι άφηναν για λίγο το κρέας, το γάλα και τα αυγά και έτρωγαν περισσότερο όσπρια και λαχανικά. Σε πολλές οικογένειες, τις μέρες αυτές μαγείρευαν φασολάδα, φακές, χόρτα με λάδι ή πατάτες στο φούρνο, φαγητά απλά αλλά χορταστικά, που περνούσαν από γενιά σε γενιά.
Η περίοδος της Σαρακοστής αποτελεί εξέλιξη αυτής της παράδοσης. Αν και σήμερα συνδέεται κυρίως με θρησκευτικές πρακτικές, η ουσία της – ο περιορισμός της πλούσιας τροφής και η στροφή στην απλότητα, προϋπήρχε ως καθημερινή εμπειρία πριν αποκτήσει επίσημο χαρακτήρα.
Στην αρχαιότητα, η διατροφή βασιζόταν κυρίως σε ψωμί και δημητριακά, ελιές και ελαιόλαδο, κρασί, όσπρια και λαχανικά. Το ίδιο μοτίβο συνεχίζεται και στους βυζαντινούς χρόνους, με βασικό στήριγμα το ψωμί, το λάδι και το κρασί, ενώ σε μοναστικά περιβάλλοντα συναντάμε ακόμη πιο λιτές μορφές διατροφής, με λαχανικά, ψάρι και απλούς ζωμούς.
Σε αυστηρότερες περιόδους υπήρχαν περιγραφές εξαιρετικά λιτής τροφής, ψωμί, μουσκεμένα όσπρια και νερό, κάτι που δείχνει πόσο οργανωμένα αντιμετωπιζόταν η απλότητα της διατροφής.
Γιατί όμως αυτή η απλότητα θεωρούνταν φροντίδα; Όχι επειδή υπήρχε κάποια σύγχρονη θεωρία ευεξίας, αλλά επειδή η εμπειρία της καθημερινότητας έδειχνε ότι ένα διάστημα πιο απλής τροφής βοηθούσε το σώμα να επανέλθει στους φυσικούς του ρυθμούς. Η νηστεία λειτουργούσε, με άλλα λόγια, σαν μια επαναφορά στην ισορροπία του οργανισμού, μια φροντίδα βασισμένη στο μέτρο. Ίσως γι’ αυτό επιβίωσε τόσα χρόνια: όχι μόνο ως θρησκευτικός κανόνας, αλλά ως μια παλιά μεσογειακή σοφία για το μέτρο του νου και του σώματος.
Εύχομαι να απολαύσετε τα παραδοσιακά ντολμαδάκια, τις υπέροχες ταραμοσαλάτες με τις παραδοσιακές λαγάνες και τον μοναδικό, σπιτικό σιμιγδαλένιο χαλβά.
Καλή Σαρακοστή!