Πάνω από 1500 υπογραφές μετράει μέχρι σήμερα, η πρωτοβουλία της Ένωσης Ελληνικού Ντοκιμαντέρ (ΕΕΝ) «Ο Πολιτισμός Απών» για την ενίσχυση του ελληνικού ντοκιμαντέρ και του πολιτιστικού περιεχομένου στη Δημόσια Τηλεόραση, που κοινοποιήθηκε διαδικτυακά και στα μέσα ενημέρωσης στις 19 Ιανουαρίου.της πολυφωνίας, στην ανεξάρτητη μετάδοση της πληροφορίας και της είδησης και στην προβολή των έργων του λόγου και της τέχνης).
«Το πρόβλημα ξεκινά από μια επικίνδυνη σύγχυση: από τη μία πλευρά, η ΕΡΤ αντιμετωπίζεται από τη Διοίκηση ως ανώνυμη εταιρεία με ευρεία επιχειρησιακή ευχέρεια·από την άλλη, παραβλέπεται η δεσμευτική δημόσια αποστολή της, η οποία απορρέει ρητά από το άρθρο 15 παρ. 2 του Συντάγματος, καθώς και από τα άρθρα 2 και 3 του ν. 4173/2013», σημειώνει η ΕΕΝ.
Οι εκπρόσωποι της Πρωτοβουλίας τονίζουν ότι η απόφαση αντιφάσκει ευθέως με το εγκεκριμένο Επιχειρησιακό Σχέδιο της ΕΡΤ 2024–2027, το οποίο προβλέπει ρητά παραγωγή και συμπαραγωγή πολιτιστικών εκπομπών και ντοκιμαντέρ. Η μονοθεματική εστίαση της ΕΡΤ2 SPORT στην αθλητική κάλυψη καθιστά άνευ αντικειμένου τις προβλέψεις για στήριξη της σύγχρονης ελληνικής πολιτιστικής παραγωγής και καταργεί την υποχρέωση της Δημόσιας Τηλεόρασης να προβάλλει προγράμματα για τις Τέχνες, τα Γράμματα, τις επιστήμες και τα κοινωνικά ζητήματα.
Συνέπειες για δημιουργούς και κοινωνία
Οι συνέπειες της απουσίας ελληνικών ντοκιμαντέρ αφορούν όχι μόνο τους δημιουργούς, αλλά την ίδια την κοινωνία. Χωρίς την συστηματική καταγραφή της σύγχρονης πραγματικότητας και της ιστορίας, διαμορφώνεται ένα τοπίο στο οποίο η κοινωνία στερείται το ίδιο της το αρχείο, επισημαίνει η ΕΕΝ.
«Δεν είναι τυχαίο ότι το πολύτιμο Αρχείο της ΕΡΤ – η πλουσιότερη ελληνική οπτικοακουστική κληρονομιά – αποτελείται σε μεγάλο βαθμό από ελληνικά ντοκιμαντέρ. Αυτό το αρχείο δεν δημιουργήθηκε «από μόνο του»· δημιουργήθηκε επειδή υπήρχε δημόσια πολιτική στήριξης της τεκμηρίωσης και πολλές γενιές κινηματογραφιστών εργάστηκαν για αυτό το σκοπό.»
Η απουσία νέων παραγωγών σημαίνει ότι η επόμενη γενιά πολιτών θα κληρονομήσει κενά και αποσπασματικές αφηγήσεις. Το νέο τοπίο «πλήττει άμεσα τους ανεξάρτητους παραγωγούς, τους σκηνοθέτες και τους κινηματογραφιστές, στερώντας τους τον βασικό δημόσιο φορέα ανάθεσης, προβολής και θεσμικής αναγνώρισης». Όπως τονίζουν οι εκπρόσωποι της Πρωτοβουλίας «Ο Πολιτισμός Απών»: «Χωρίς ελληνικά ντοκιμαντέρ στη Δημόσια Τηλεόραση, η ΕΡΤ παύει να λειτουργεί ως θεματοφύλακας της μνήμης και μετατρέπεται σε φορέα που καταναλώνει παρόν, χωρίς να το καταγράφει».
Ευρωπαϊκό πλαίσιο και απομάκρυνση της Ελλάδας;
Οι ευρωπαϊκές δημόσιες τηλεοράσεις επενδύουν συστηματικά στο ντοκιμαντέρ ως εργαλείο πολιτισμού, δημοκρατίας και συλλογικής μνήμης (το γαλλογερμανικό ARTE, το γερμανικό ZDF και το γαλλικό δίκτυο France Télévisions αποτελούν τέτοια παραδείγματα). Στην Ελλάδα, η αντίληψη ότι ο πολιτισμός δεν «αποδίδει» σε όρους τηλεθέασης φαίνεται να κυριαρχεί, κατά την ΕΕΝ. «Η δική μας θέση είναι ξεκάθαρη: ο Πολιτισμός δεν είναι είδος τηλεοπτικού ανταγωνισμού και δεν μετριέται σε ποσοστά τηλεθέασης. Και αυτό είναι ακριβώς το σημείο στο οποίο διαφωνούμε ριζικά», λένε τα μέλη της Ένωσης. «Η απομάκρυνση της ΕΡΤ από το ντοκιμαντέρ δεν είναι αποτέλεσμα αδυναμίας ή έλλειψης παραδείγματος· είναι αποτέλεσμα αλλαγής πολιτικής αντίληψης για τον ρόλο της Δημόσιας Τηλεόρασης.», διασαφηνίζουν.
Στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας «Ο Πολιτισμός Απών», ξεκαθαρίζεται ότι η ΕΡΤ ως Ανώνυμη Εταιρεία που ανήκει στον ευρύτερο δημόσιο τομέα διαθέτει Διοικητικό Συμβούλιο με πλήρη διοικητική και επιχειρησιακή ευχέρεια να προχωρήσει σε αλλαγές στο πρόγραμμα, υπό την αυστηρή όμως δέσμευση των νόμων που διέπουν τη λειτουργία της και, πρωτίστως, του Συντάγματος.
Από τις προτάσεις για την ενίσχυση του ελληνικού ντοκιμαντέρ που έχει προτείνει η Πρωτοβουλία, η ΕΡΤ μπορεί άμεσα, χωρίς νομοθετικές παρεμβάσεις να:
- επαναφέρει χώρο σταθερής προβολής ελληνικών ντοκιμαντέρ στο πρόγραμμά της
- ενεργοποιήσει παραγωγές και συμπαραγωγές πολιτιστικού περιεχομένου, όπως ήδη προβλέπεται από το Επιχειρησιακό της Σχέδιο
- αποκαταστήσει την προγραμματική ποικιλότητα, διασφαλίζοντας ότι ο πολιτισμός δεν αντιμετωπίζεται ως «συμπλήρωμα»,
- ανοίξει ουσιαστικό θεσμικό διάλογο με τους επαγγελματικούς φορείς, με σαφές χρονοδιάγραμμα και δημόσια λογοδοσία.
Σε δεύτερο επίπεδο, απαιτούνται θεσμικές ή νομοθετικές παρεμβάσεις για:
- Σαφή θεσμική θωράκιση της πολιτιστικής αποστολής της ΕΡΤ
- Ενίσχυση μηχανισμών ελέγχου και λογοδοσίας για την τήρηση της δημόσιας αποστολής της Δημόσιας Τηλεόρασης
- Διασφάλιση ότι ο πολιτισμός, το ντοκιμαντέρ και η τεκμηρίωση της σύγχρονης πραγματικότητας δεν εξαρτώνται από συγκυριακές διοικητικές αποφάσεις
Επόμενα βήματα και κλιμάκωση
Αν η ΕΡΤ δεν ανταποκριθεί, η Πρωτοβουλία προαναγγέλλει συνεχή πίεση, δημόσιες παρεμβάσεις, ενημέρωση της κοινωνίας και διεύρυνση συμμαχιών. Τα αιτήματα παραμένουν σαφή: παραγωγή ελληνικών σειρών δημιουργικού ντοκιμαντέρ και εκπομπών πολιτιστικού περιεχομένου, δημιουργία σταθερών ζωνών ντοκιμαντέρ σε όλα τα κανάλια της ΕΡΤ, συστηματική στήριξη νέων δημιουργών μέσω ειδικών προγραμμάτων και ανοιχτών διαδικασιών.
Η Πρωτοβουλία θα συνεχιστεί μέχρι ο πολιτισμός να πάψει να είναι απών από τη Δημόσια Τηλεόραση. Τα μέλη της ΕΕΝ απευθύνουν σαφές μήνυμα στη διοίκηση της ΕΡΤ: να επανεξετάσει άμεσα τον ρόλο και την αποστολή της Δημόσιας Τηλεόρασης, όπως αυτή ορίζεται από το Σύνταγμα και τον νόμο, και να διασφαλίσει ουσιαστικό χώρο για τον πολιτισμό σε όλες τις εκφάνσεις του.
Προς το κοινό, η Πρωτοβουλία υπογραμμίζει ότι το ντοκιμαντέρ και το πολιτιστικό περιεχόμενο δεν απευθύνονται σε λίγους. Είναι κομμάτι της συλλογικής αυτοσυνείδησης και της μνήμης, απαραίτητα για να κατανοεί η κοινωνία το παρόν και να διασώζει το παρελθόν. Όπως λέει ο Πατρίσιο Γκουσμάν: «Μια χώρα χωρίς ντοκιμαντέρ είναι σαν μια οικογένεια χωρίς φωτογραφικό άλμπουμ».
Κανένα κοινωνικό σύνολο δεν μπορεί να προχωρήσει μπροστά αν δεν ξέρει ποιο είναι και τι έχει καταγράψει. Η Πρωτοβουλία «Ο Πολιτισμός Απών» καλεί όλους τους πολίτες να στηρίξουν μια σύγχρονη, πολυφωνική Δημόσια Τηλεόραση που δεν φοβάται την πραγματικότητα και δίνει χώρο στη δημιουργία.