Για τον Νικολό Μακιαβέλλι, η κοινωνική και οικονομική στασιμότητα δεν είναι ένα τυχαίο γεγονός, αλλά το αποτέλεσμα μιας παθητικής στάσης απέναντι στους μηχανισμούς της ισχύος.
Αν μεταφράσουμε τη σκέψη του στο σήμερα, η φτώχεια δεν ορίζεται από το μηδενικό υπόλοιπο της τράπεζας, αλλά από την αδυναμία του ατόμου να καταστεί «απαραίτητο» και ταυτόχρονα «απρόσιτο».
28 αποφθέγματα του Μακιαβέλι για τα σκοτεινά μυστικά της εξουσίας
Η στρατηγική της απροσβασιμότητας
Στον Ηγεμόνα, ο Μακιαβέλλι προειδοποιεί ότι η υπερβολική οικειότητα και η διαρκής παρουσία γεννούν την περιφρόνηση. Σύγχρονοι αναλυτές, όπως ο Robert Greene στο «48 Laws of Power», επεκτείνουν αυτή την ιδέα υποστηρίζοντας ότι η φτώχεια είναι συχνά το τίμημα της απεριόριστης διαθεσιμότητας. Όταν είσαι πάντα εκεί, πάντα πρόθυμος να εξυπηρετήσεις και πάντα προβλέψιμος, το σύστημα (είτε είναι ένας εργοδότης είτε η ίδια η αγορά) σε αντιμετωπίζει ως αναλώσιμο πόρο. Η αξία σου πέφτει γιατί δεν υπάρχει το στοιχείο της σπανιότητας. Η «απροσβασιμότητα» δεν είναι αλαζονεία, αλλά ένας στρατηγικός ελιγμός που αναγκάζει τους άλλους να αναγνωρίσουν την αξία σου μέσω της πιθανής απουσίας σου.
Η αντίσταση του συστήματος και η virtù
Μια άλλη βασική αιτία της φτώχειας, σύμφωνα με τη μακιαβελική λογική, είναι η έλλειψη αυτού που ονόμαζε Virtù της ικανότητας, δηλαδή, να επιβάλλεις τη θέλησή σου στις περιστάσεις. Ο Μακιαβέλλι παρατήρησε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι υποχωρούν μόλις το σύστημα αρχίσει να ασκεί πίεση. Όταν οι δυσκολίες ορθώνονται, η πλειοψηφία «παραιτείται» και επιστρέφει στην ασφάλεια της μετριότητας. Όπως σημειώνει ο James Burnham στο «The Machiavellians», η εξουσία και ο πλούτος δεν δίνονται ποτέ οικειοθελώς από αυτούς που τα κατέχουν. Παραμένεις φτωχός γιατί, στην πρώτη σοβαρή σύγκρουση με το κατεστημένο, προτιμάς την ησυχία σου από τη διεκδίκηση, επιτρέποντας στη «Fortuna» (την τύχη) να ορίζει τη ζωή σου αντί να τη διαμορφώνεις εσύ.
Το ηθικό φρένο
Στην «Ιστορία της Φλωρεντίας», ο Μακιαβέλλι περιγράφει την εξέγερση των Ciompi (των χαμηλόμισθων εργατών), όπου αναδεικνύεται μια σκληρή αλήθεια: οι κανόνες της ηθικής που διδάσκονται στους πολλούς είναι συχνά τα δεσμά που τους κρατούν στη φτώχεια. Οι άνθρωποι που πλουτίζουν, υποστηρίζει ο Μακιαβέλλι, είναι εκείνοι που κατανοούν ότι το σύστημα δεν είναι δίκαιο. Αν παίζεις με κανόνες «ευγένειας» και «υπακοής» σε ένα περιβάλλον που λειτουργεί με όρους ισχύος και συμφέροντος, είναι μαθηματικά βέβαιο ότι θα παραμείνεις στη βάση της πυραμίδας. Η φτώχεια, λοιπόν, είναι η τιμωρία για όσους αρνούνται να δουν τον κόσμο όπως πραγματικά είναι, ελπίζοντας ότι κάποια στιγμή θα δικαιωθούν για την υπομονή τους.
Για τον Μακιαβέλλι, η φτώχεια δεν είναι έλλειψη χρημάτων, είναι έλλειψη στρατηγικής θέσης. Αν είσαι πάντα διαθέσιμος, αν υποχωρείς στην πίεση και αν φοβάσαι να ταράξεις τα νερά, το σύστημα δεν έχει κανέναν λόγο να σου δώσει περισσότερα από τα απαραίτητα για να συνεχίσεις να το υπηρετείς.
Πόση φτώχεια αντέχει ένας λαός πριν ξεσπάσει; Ο Στάινμπεκ είχε ήδη απαντήσει