Ένας τεράστιος τροχός ισορροπεί πάνω σε συρματόσχοινο, ενώ από κάτω του κρέμεται μια ογκώδης σφαίρα. Το βλέμμα ακολουθεί τις γραμμές της κατασκευής και η προσοχή στρέφεται στην ισορροπία των όγκων. Στον κήπο της Εθνικής Γλυπτοθήκης, το έργο του Θόδωρου Παπαδημητρίου (1931–2018) φανερώνει μια βασική επιδίωξη της τέχνης του: το γλυπτό να μην αποτελεί απλώς ένα αντικείμενο παρατήρησης, αλλά να δημιουργεί μια ουσιαστική σχέση με τον θεατή και τον χώρο γύρω του.
Ένα ανήσυχο πνεύμα με προσωπική διαδρομή
Ο Θόδωρος δεν αρκέστηκε στις συμβατικές μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης. Ήδη από τα σπουδαστικά του χρόνια, εγκατέλειψε σύντομα τις πρώτες παραστατικές του προσπάθειες και αναζήτησε έναν ανεξάρτητο δρόμο. Η απομάκρυνσή του από την αναπαράσταση δεν σήμαινε ότι απέρριπτε συνολικά την παράδοση της γλυπτικής. Αντίθετα, κράτησε χαρακτηριστικά της και τα προσάρμοσε στη δική του καλλιτεχνική γλώσσα. Η αναζήτηση αυτή συνδέθηκε με πειραματισμούς γύρω από τη μορφή, τα υλικά, την αρμονία και την ισορροπία.
Ο θεατής στο επίκεντρο
Σταθερή επιθυμία του ήταν η γλυπτική να βρίσκεται κοντά στο κοινό. Γι’ αυτό τον ενδιέφερε ιδιαίτερα η δημιουργία έργων για δημόσιους χώρους. Ο άνθρωπος, ως θεατής και δέκτης, βρισκόταν στο κέντρο αυτής της προσέγγισης. Οι συνθέσεις του επιδίωκαν να προκαλούν τη συμμετοχή με διαφορετικούς τρόπους, αντί να περιορίζονται σε μια απόμακρη παρουσία. Το ζητούμενο δεν ήταν μόνο η μορφή του γλυπτού, αλλά και η σχέση που μπορούσε να αναπτυχθεί ανάμεσα στο έργο και σε εκείνον που το συναντούσε.
Οι πρώτοι πειραματισμοί με την ισορροπία
Τη δεκαετία του 1960, ο Θόδωρος δημιουργούσε κυρίως συνθέσεις από μπρούντζο και ατσάλι. Ήταν έργα μη παραστατικά, τα οποία ωστόσο διατηρούσαν στοιχεία αναπαράστασης. Με αφετηρίες από τον σουρεαλισμό και τον ντανταϊσμό, εξερευνούσαν την αρμονία και την ισορροπία, τόσο στο έδαφος όσο και στον αέρα. Χαρακτηριστική έκφραση αυτής της περιόδου αποτέλεσε η σειρά «Ισορροπίες-Μετέωρα». Η ισορροπία δεν εμφανιζόταν ως μια δευτερεύουσα κατασκευαστική ανάγκη, αλλά ως βασικό θέμα της ίδιας της σύνθεσης.
Ένα έντομο και μια ρόδα ποδηλάτου
Η σειρά ξεκίνησε με το έργο «Έντομο κρεμασμένο από ρόδα ποδηλάτου», το οποίο κατασκευάστηκε στο Παρίσι το 1963. Ήταν ένα αφιέρωμα στα πενήντα χρόνια από τη «Ρόδα ποδηλάτου» του Marcel Duchamp. Αυτή η συγκεκριμένη αναφορά δείχνει τις καλλιτεχνικές αφετηρίες που τροφοδοτούσαν τότε την έρευνα του Θόδωρου. Παράλληλα, συνδέει την αρχή της σειράς με ένα αντικείμενο που θα επέστρεφε, σε διαφορετική μορφή και κλίμακα, τριάντα χρόνια αργότερα: τον τροχό.
Ο δωδεκάκτινος τροχός του 1993
Το 1993 δημιουργήθηκε ο «Δωδεκάκτινος τροχός ισορροπών σε συρματόσχοινα με αντίβαρο σφαίρα», από ανοξείδωτο ατσάλι και συρματόσχοινα. Δύο ψηλοί πυλώνες ενώνονται με συρματόσχοινο, πάνω στο οποίο ισορροπεί ένας υπερμεγέθης τροχός με δώδεκα ακτίνες. Κάτω από αυτόν κρέμεται μια μεγάλη σφαίρα, η οποία λειτουργεί ως αντίβαρο. Η σύνθεση δίνει στην ισορροπία μια εντυπωσιακή, επιβλητική μορφή. Το μέγεθος και η διάταξη των στοιχείων της εξηγούν γιατί το έργο δεσπόζει στο περιβάλλον όπου τοποθετείται.
Μια σύνθεση για τα μέτρα και τα σταθμά
Το έργο κατασκευάστηκε για την έκθεση «Ευρωμετρική», με θέμα τα «Μέτρα και Σταθμά» στην ιστορία του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Η σύνδεση με το θέμα της έκθεσης αναδεικνύεται μέσα από την ίδια την κατασκευή: τον τροχό, τη σφαίρα και τη μεταξύ τους ισορροπία. Πρόκειται επίσης για τη μοναδική σύνθεση της σειράς που πραγματοποιήθηκε σε κλίμακα δημόσιου χώρου. Σήμερα εκτίθεται στον κήπο της Εθνικής Γλυπτοθήκης, διατηρώντας αυτή τη σχέση ανάμεσα στη γλυπτική σύνθεση και στον ανοιχτό χώρο.
Ένα ανεστραμμένο αέτωμα ως σχόλιο για την πόλη
Η σύνθεση προτείνει και έναν διαφορετικό ρόλο για τη γλυπτική στο αστικό περιβάλλον της μεταβιομηχανικής εποχής. Σε αντίθεση με την προβιομηχανική περίοδο, όταν η γλυπτική ήταν άμεσα συνδεδεμένη με την αρχιτεκτονική και είχε σαφέστερη λειτουργία, εδώ η σχέση επανεξετάζεται. Τα συρματόσχοινα σχηματίζουν μια ανεστραμμένη εκδοχή του αετώματος των νεοκλασικών κτιρίων. Στον ανεστραμμένο «κολοφώνα» ισορροπεί ο τροχός που στηρίζει τη σφαίρα. Αυτή η αναστροφή εμπεριέχει ένα σχόλιο για την εξέλιξη της πόλης, προσθέτοντας μια ακόμη διάσταση στην εικόνα της ισορροπίας.
Μια αφορμή για περισσότερες ανακαλύψεις
Γνωρίζατε αυτό το έργο του Θόδωρου; Αν σας φάνηκε ενδιαφέρον, μπορείτε να μοιραστείτε το κείμενο και να περιηγηθείτε στον ιστότοπο για περισσότερα σχετικά άρθρα για την τέχνη και τα ελληνικά μουσεία.


