
Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Ο Ιδρυτής (Le Fondateur), του Giuliano da Empoli, κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο από τη Gallimard. Αφηγητής είναι ο G., ένας έκπτωτος πολιτικός σύμβουλος που στρατολογείται από τον Alexander Zimmer, ιδρυτή της Panoptik, εταιρείας τεχνητής νοημοσύνης.
Στους Μηχανικούς του χάους, ο da Empoli είχε ήδη περιγράψει τη χρήση αλγορίθμων και μαζικής ανάλυσης δεδομένων στην προεκλογική εκστρατεία του Μπαράκ Ομπάμα: την εξατομικευμένη στόχευση των ψηφοφόρων, την αντικατάσταση του πολιτικού ενστίκτου από τη σχολαστική επεξεργασία πληροφοριών. Εκείνη ήταν η προϊστορία. Με τον Ιδρυτή περνάμε σε μια τεχνολογικά τελειοποιημένη μεταϊστορία. Ή μήπως σε ένα νέο Μεσαίωνα;
Στον κόσμο του Ιδρυτή, η τεχνολογία δεν υπηρετεί την εξουσία. Δεν τη διεκδικεί καν. Την κατέχει. Οι νέοι άρχοντες παρακολουθούν αδιάφοροι τις αντιπαραθέσεις ενός λαχανιασμένου δημοκρατικού συστήματος. Θυμίζουν τον Σάχη της Περσίας που αναφέρει ο Στέφαν Τσβάιχ: δεν βλέπει λόγο να παρακολουθήσει μια ιπποδρομία ως το τέλος, αφού κάποιο άλογο θα κερδίσει έτσι κι αλλοιώς. Ποιο, του είναι παντελώς αδιάφορο.
Για τον Zimmer, υποστηρικτή του Τραμπ, η επιλογή του πολιτικού προσώπου με το οποίο θα συνταχθεί δεν υπαγορεύεται από ιδεολογικές ευαισθησίες. Το πιόνι αξιολογείται ανάλογα με τη θέση του στη σκακιέρα, όχι με την εγγενή του αξία. Ο Zimmer παρατηρεί πως η Βενετία χρωστά την ύπαρξή της στις εισβολές του Αττίλα. «Αν ένας πολιτικός καταστρέψει το δωμάτιο του ξενοδοχείου του, η καριέρα του θα τελειώσει. Αν ένας ροκ σταρ δεν το καταστρέψει, η καριέρα του έχει ήδη τελειώσει». Οι νέοι βάρβαροι είναι φορείς δημιουργίας.
Μορφή που παραπέμπει στον Peter Thiel, συνιδρυτή της Palantir Technologies, ο Zimmer είναι primus inter pares αυτής της νέας αριστοκρατίας. Η Panoptik δεν απευθύνεται σε εφήβους που αναζητούν την επόμενη ψηφιακή τους δόση. Οι πελάτες της είναι πρωθυπουργοί, στρατηγοί, κατάσκοποι, τράπεζες και κυβερνήσεις. Άνθρωποι και θεσμοί που διαχειρίζονται πολέμους, κρίσεις, σύνορα και πληθυσμούς.
Δισεκατομμύρια δεδομένα υπήρχαν ήδη, ένα ακατανόητο παλίμψηστο. Πληροφορίες που θα μπορούσαν να προειδοποιήσουν για την 11η Σεπτεμβρίου βρίσκονταν καταχωρισμένες σε υπηρεσίες που αδυνατούσαν να τις συνδυάσουν. Η Panoptik υπόσχεται να ανακαλύψει τις αόρατες σχέσεις τους. Να προβλέψει μια επίθεση, μια χρηματοπιστωτική καταστροφή, μια πανδημία. Να εντοπίσει το φτερούγισμα μιας πεταλούδας και να αποκρυπτογραφήσει πού και πότε θα προκαλέσει καταιγίδα.
Ο πόλεμος στο Αφγανιστάν, η ελληνική κρίση, ο κορονοϊός, η ουκρανική αντίσταση ανάγονται σε προβλήματα που επιδέχονται αλγοριθμική επεξεργασία. Η διπλωματία αποδεικνύεται ξαφνικά τόσο ξεπερασμένη όσο και η ειρωνεία, κοινό χαρακτηριστικό των losers. «Γνωρίζεις winners που να έχουν αίσθηση της ειρωνείας;» ρωτά ο Zimmer.
Ό,τι κάποτε αποτελούσε αντικείμενο πολιτικής αντιπαράθεσης αντιμετωπίζεται πλέον ως τεχνικό πρόβλημα. Η φορολόγηση των τεχνολογικών κολοσσών, οι περιορισμοί στη χρήση προσωπικών δεδομένων, η ίδια η δυνατότητα του νόμου να θέτει όρια παρουσιάζονται ως απειλές για το μέλλον της ανθρωπότητας. Κι αφού οι νέοι προφήτες εγγυώνται τη σωτηρία της, όποιος τους αντιστέκεται δεν είναι μόνο αντίπαλος, είναι προδότης. Και ο ιερός σκοπός της εξουδετέρωσής του αγιάζει κάθε επιλογή ακόμη και την καταχρηστική αξιοποίηση των προσωπικών του δεδομένων: γιατί να αποκαλύψεις έναν πραγματικό υπεράκτιο λογαριασμό, αν μια ψευδής κατηγορία για παιδοπορνογραφικό υλικό θα καταστρέψει αποτελεσματικότερα τον αντίπαλο; Και γιατί να αποκαλύψεις πραγματικά σεξουαλικά αδικήματα, αν μια κατασκευασμένη οικονομική ατασθαλία θα πλήξει περισσότερο το προοδευτικό του προφίλ; Η αλήθεια δεν εξαφανίζεται, υποβαθμίζεται, όσο η γραφή σε πάπυρο μπροστά σε μια εφαρμογή υπαγόρευσης.
Αν η σχέση του Zimmer με την πολιτική εξαντλείται σε μια χρηστική περιφρόνηση, η σχέση του με την κουλτούρα είναι πιο αμφίσημη. Ενώ την περιφρονεί, η εταιρεία του σαρώνει εκατομμύρια βιβλία και ο ίδιος έχει έναν συγγραφέα-γκουρού, το έργο του οποίου μετατρέπει σε εγχειρίδιο κατάκτησης της εξουσίας.
Δεν συναναστρέφεται διανοουμένους για να διασταυρώσει ιδέες, αλλά για να εξασκηθεί πάνω τους σαν σε σάκο πολεμικής τέχνης.
Ο G. δεν μένει έξω από αυτό το σύστημα. Ενώ αντιλαμβάνεται τη γελοιότητα των πάρτι που δίνουν οι άρχοντες της τεχνολογίας στη Μαρμπέγια, παραμένει, όπως ο καπνιστής που συνεχίζει γνωρίζοντας πως το τσιγάρο τον σκοτώνει. Στην πρώτη του ζωή ήταν πολιτικός σύμβουλος. Στη «μετά θάνατον ζωή» έγινε «ένας πολυτελής μπάτλερ των καινούργιων αρχόντων». Ήταν όμως ποτέ κάτι διαφορετικό; «Οι πολιτικοί εκπορνεύονται για τις ψήφους, οι διανοούμενοι για τα κομπλιμέντα. Οι πρώτοι αποσπούν τουλάχιστον εξουσία. Οι δεύτεροι χάδια στον εγωκεντρισμό τους».
Στον κόσμο του Zimmer υπάρχουν μόνο σχέσεις ισχύος, προσωρινές συμμαχίες, χρήσιμοι άνθρωποι όσο παραμένουν χρήσιμοι. Ανάμεσα σε χαβιάρι, επιχρυσωμένη τρούφα και μανεκέν, η Μαρμπέγια λειτουργεί σαν θέατρο εξουσίας. Από τις γιορτές του Αντνάν Κασόγκι ως εκείνες των σημερινών αυτοκρατόρων της τεχνολογίας, το πάρτι είναι «η συνέχιση του πολέμου με άλλα μέσα».
«Τη μισώ. Πρόσεξες πως μπαίνει πάντα δεξιά όταν τραβιέται φωτογραφία;»
«Όχι. Και λοιπόν;»
«Έτσι, αν καταλήξει σε περιοδικό, θα βρίσκεται πρώτη αριστερά και το όνομά της θα ’ναι το πρώτο».
Τι είναι πιο φτηνό, αναρωτιέται ο αφηγητής, να το κάνεις ή να το παρατηρήσεις, επιστρατεύοντας την ειρωνία του ως ύστατη άμυνα απέναντι στο σύστημα που τον έχει ήδη απορροφήσει.
Τι περιμένει την ανθρωπότητα σε αυτό το σύμπαν; «Ένα μέλλον επιτήρησης, μαζικής ανεργίας, αυτόνομων όπλων και ρομπότ, υπό μια ανώτερη, ανεξιχνίαστη νοημοσύνη. Οι άνθρωποι θα βαδίζουν σε άγνωστο έδαφος, σπαρμένο με παγίδες, και θα αισθάνονται ασφαλείς μόνο στο στενό μονοπάτι που θα τους υποδεικνύουν οι ιδρυτές».
Σε αντίθεση με τις ρομαντικές υποσχέσεις των πρώτων χρόνων της, η ψηφιακή τεχνολογία δεν διαχέει την εξουσία. Τη συγκεντρώνει. Και όπως στη Φάρμα των Ζώων όλα τα ζώα είναι ίσα αλλά μερικά είναι πιο ίσα, στον κόσμο του da Empoli όλοι είναι ξεπερασμένοι από την τεχνητή νοημοσύνη εκτός από όσους δεν είναι. Επικεφαλής τους, ο Zimmer.
Μια προσπάθεια αποστασιοποίησης
Δεν ξέρω πού οδηγεί η σύγχρονη τεχνολογική επανάσταση. Διαπιστώνω μόνο τη δύναμη της λογοτεχνίας μέσα από την ικανότητα του da Empoli να με τρομοκρατήσει και να με διαποτίσει. Οι αναλύσεις, οι εικόνες, οι εκφράσεις του είναι διάσπαρτες στο ίδιο αυτό το κείμενο, θολώνοντας τα όρια ανάμεσα στη δική μου φωνή και τη δική του.
Σκόνταψα, ωστόσο, σε περιγραφές όπως αυτή: «Το μπλουζάκι και το γκρίζο τζιν του είχαν αποκτήσει εκείνη την πατίνα από τα απρογραμμάτιστα ταξίδια και τις νύχτες με τον λιγοστό ύπνο. Ανέδιδε μια κουρασμένη ενέργεια, σαν κινητήρας που παρέμενε ακόμη ζεστός ύστερα από μια μεγάλη διαδρομή».
Αν ήμουν κριτικός λογοτεχνίας (τα ελαττώματά μου δεν αρκούν για την επαγγελματική άσκηση αυτού του λειτουργήματος) θα αναρωτιόμουν: είναι συνειδητή επιλογή του συγγραφέα; Ή μήπως, μέσα στη δυστοπία που περιγράφει, η λογοτεχνία είναι η τελευταία μας έγνοια, γεγονός που ανάγει αυτή την επιλογή του σε υπέρτατη ειρωνεία, αντάξια εκείνης των μεγαλύτερων losers;
Ο Ιδρυτής είναι ένα από τα πιο δυνατά μυθιστορήματα που έχω διαβάσει τα τελευταία χρόνια. Η εφιαλτική ανάμειξη πραγματικών γεγονότων και μυθοπλασίας μού θύμισε τις Ευμενίδες του Τζόναθαν Λίττελλ πάνω στο «Ολοκαύτωμα με σφαίρες», τη μαζική εξόντωση των Εβραίων στην ανατολική Ευρώπη. Θυμάμαι μια σκηνή όπου ένας αξιωματικός στρέφει ξαφνικά το όπλο εναντίον των συναδέλφων του. Οι υπόλοιποι ερμηνεύουν την πράξη ως εκδήλωση ψυχικής αστάθειας. Μέσα σε εκείνο το σύμπαν, η «τρέλα» του λάμπει σαν απροσδόκητη, λυτρωτική έκφραση υγείας.
Ίσως αυτό να είναι το ερώτημα που αφήνει και ο da Empoli. Σε έναν κόσμο όπου η ανθρώπινη συμπεριφορά αναλύεται, ελέγχεται, προβλέπεται και χειραγωγείται, ποια κρυφή προσευχή απομένει, αν όχι εκείνη μιας αδικαιολόγητης, απρόβλεπτης, λυτρωτικής άρνησης;



