
Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Ο Γιάννης Μπέζος κάνει θέατρο με την άνεση του καλλιτέχνη που ξέρει πού βαδίζει αλλά συνεχίζει να αναρωτιέται, με τη σιγουριά της εμπειρίας και συγχρόνως με την έλλειψή της – διατηρώντας κάθε φορά τον ενθουσιασμό του. Ετσι και τώρα που σκηνοθετεί τον «Εμπορο της Βενετίας» του Ουίλιαμ Σαίξπηρ και ερμηνεύει τον Σάιλοκ. Μια ακόμα αναμέτρηση.
Η φετινή χρονιά έχει πολύ Σαίξπηρ. Υπάρχει εξήγηση;
«Επειδή είναι κλασικά έργα και τα έχουν πει όλα, όποιο κι αν διαλέξεις, είναι πολύ σημαντικό. Σαν ποιητική και συγγραφική είναι από τους πρώτους που βάζει τον άνθρωπο μπροστά, με τις καλές και τις κακές του πλευρές. Με κάποιες ψυχολογικές αξίες που τις βλέπουμε μεταγενέστερα, κυρίως με τον Τσέχοφ, ο Σαίξπηρ είναι μια σχολή από μόνος του, που δεν ακολουθεί καμία σχολή. Γράφει με τον τρόπο που θέλει, συνδυάζει μεγάλη ποιητικότητα με αντίστοιχη λαϊκότητα, σπάνιο αυτό. Νομίζω δεν το ξαναείδαμε αυτό, παρά μόνο στον Μολιέρο και αργότερα στον Γκολντόνι, αλλά όχι τόσο πολύ. Επομένως, όταν ασχολείσαι με τέτοια θέματα, με τις ανθρώπινες συμπεριφορές, με τα θέματα της διαφορετικότητας, όπως έχουμε εδώ ή στον “Οθέλλο”, ή όταν κάνεις τον “Άμλετ”, που έχει να κάνει με τον ανθρώπινο ψυχισμό και τα παιχνίδια της εξουσίας, καταλαβαίνεις ότι κάποια πράγματα δεν θα τελειώσουν ποτέ. Το έργο σε προλαβαίνει. Κι επειδή, όπως διάβασα, δεν υπάρχει μέρα στον πλανήτη που να μην παίζεται ένας Σαίξπηρ, τώρα έτυχε σε εμάς να παιχτούν όλοι μαζί. Θέλω να πιστεύω ότι θα δουλέψουν όλα καλά, ώστε οι θεατές, κυρίως οι νεότεροι, να έρθουν σε επαφή με αυτά τα σπουδαία κείμενα».
«Εμπορος της Βενετίας» και Σάιλοκ, λοιπόν…
«Είναι μια κωμωδία με ισχυρές δραματικές ρωγμές, από τις πρώτες τέτοιου είδους του Σαίξπηρ. Ο Σάιλοκ δεν είναι ο μεγάλος δραματικός ρόλος. Είναι μια περίπτωση της εποχής, όπως τη βρίσκουμε και σήμερα. Δεινοπαθεί μέσα σε ένα κλίμα που δεν τον αποδέχεται. Και γίνεται συμπλεγματικός, σκληρός, κακός και, κυρίως, φιλοχρήματος. Συνήθως παρουσιάζουν κάπως τον Σάιλοκ. Δεν ήθελα να γίνει καρικατούρα, ένα σχήμα. Ο Σάιλοκ είναι ένας κανονικός άνθρωπος που θα μπορούσε να είναι δίπλα μας, και είναι. Παραδέχεται ότι είναι διαφορετικός – “με έχετε απομονώσει” λέει. Τον διαβάλλουν, τον προσβάλλουν, τον μειώνουν. Μέσα σε ένα χαλαρό κλίμα, σε μια Βενετία με celebrities, κυκλοφορεί ένας Εβραίος, τσιγκούνης φοβερός, που θέλει εκδίκηση. Οι Εβραίοι δεν γινόντουσαν αποδεκτοί λόγω της οικονομικής τους δύναμης και της τοκογλυφίας».
«Δεν γίνεται να λειτουργούμε και να ζούμε μόνο με αλγορίθμους».
Διαχρονικός ο αντισημιτισμός;
«Ο Σαίξπηρ πολύ εύστοχα, κι αυτό έχει διχάσει τους αναλυτές, δεν παίρνει θέση. Παρουσιάζει βέβαια τον Σάιλοκ αυστηρό, ανάλγητο, αλλά σου λέει ότι κι οι άλλοι δεν είναι καλύτεροι. “Εσείς με κάνατε έτσι, είσαστε κι εσείς ίδιοι” λέει στον μεγάλο του μονόλογο. Κανέναν δεν αθωώνει. Οπότε, ναι, υπάρχει το δίκαιο, αλλά υπάρχει και κάτι πάνω απ’ αυτό, ο άνθρωπος».
Δικαιοσύνη χωρίς ανθρωπιά υπάρχει;
«Η δικαιοσύνη πρέπει να έχει ανθρωπιά. Όταν δικάζεις, δικάζει ένας άνθρωπος κατ’ αρχήν – αλλιώς θα το κάναμε αυτόματα, με βάση τον νόμο. Όταν γίνεται μια δίκη, πρέπει να ακουστεί η ανάσα του ανθρώπου που κατηγορείται, αυτός που κατηγορεί. Ο δικαστής δεν δικάζει μόνο με αυτά που βλέπει αλλά και με αυτά που διακρίνει. Επομένως, ο άνθρωπος υπερέχει. Όχι ότι δεν πρέπει να εφαρμοστεί ο νόμος, να μην ξεχνάμε την “Αντιγόνη”. Ο άνθρωπος υπερέχει, αλλά φέρει και μια προσωπική ευθύνη, βαθιά αισθήματα. Δεν γίνεται να λειτουργούμε και να ζούμε μόνο με αλγορίθμους. Ο άνθρωπος διαφέρει από τα άλλα ζώα με το μυαλό και το αίσθημα, αυτό παράγει πολιτισμό, μας διαμορφώνει και πρέπει να το προφυλάξουμε. Τώρα, στις εποχές της τεχνητής νοημοσύνης, είναι απαραίτητο να ασκήσουμε περισσότερο τη φυσική μας νοημοσύνη, αλλιώς θα γίνουμε σαν μηχανές».
Συνεργάζεστε ξανά με τον Κωστή Μαραβέγια.
«Ναι, θέλω τον Κωστή γιατί οι μουσικές και τα τραγούδια του έχουν αυτή την αύρα, μια ελαφράδα, κάτι χαρούμενο και μαζί μια περίεργη μελαγχολία. Η παράσταση είναι σαν αυτό που λέγαμε παλιά “κωμωδία μετά μουσικής” και η μουσική λειτουργεί συνθετικά, αποκαλυπτικά».
«Ως θεατής, πρέπει να παραμένεις με το ερωτηματικό. Η επιστήμη δίνει την απάντηση, η τέχνη ρωτάει».
Πώς καταλήγετε σε ένα έργο;
«Πιστεύω ότι πρέπει να ξέρεις γιατί θες να το παρουσιάσεις. Αλλά πρώτα-πρώτα να καταλάβεις γιατί το γράφει, κι εγώ δεν μπορώ να απομακρυνθώ από αυτή τη σκέψη – με βασανίζει. Αρα κάτι θέλει να πει, όπως κ ι εγώ, με τη σειρά μου, στους σημερινούς θεατές. Το είχα καιρό στο μυαλό μου –εμπεριέχει το μεγαλείο του Σαίξπηρ. Εμείς παίζουμε τη διασκευή του Ακη Δήμου, αλλά το έργο υπάρχει κανονικά».
Έχετε πάντα τον ίδιο ενθουσιασμό;
«Ναι, βέβαια, αλλά πρέπει να υπάρχει αντικείμενο. Δεν ενθουσιάζομαι γενικά και αόριστα, όπως νεότερος. Πρέπει κάτι να με προκαλεί. Να το καταλάβω, αρχικά με το αίσθημα, γιατί με το μυαλό το καταλαβαίνεις – όλοι το καταλαβαίνουν. Και μετά πώς μπορεί να γίνει αποκαλυπτικό, μια κοινή ανάσα με τους ανθρώπους – αυτή είναι η δυσκολία του θεάτρου. Και η γοητεία του: Αυτός ο κόσμος που δημιουργείται για τον θεατή για ένα δίωρο και που μετά ή τον ακολουθεί ή τον ξεχνά. Αυτή είναι και η ευθύνη της παράστασης. Έχει μεγάλη σημασία και η απόσταση με τον θεατή. Ως θεατής, πρέπει να παραμένεις με το ερωτηματικό. Η επιστήμη δίνει την απάντηση, η τέχνη ρωτάει. Ο φίλος μου ο Παπαβασιλείου έλεγε “το κοινό ερμηνεύει, πρωταγωνιστής είναι το κοινό”. Η ερμηνεία έχει να κάνει με το τι είδε ο θεατής, αλλά κάτι πρέπει να δει».
Έχετε ακόμα ένα όραμα;
«Έχω κάνει πάρα πολλά πράγματα. Δεν έχω παράπονο. Το κυριότερο είναι να μπορείς να κάνεις δουλειές όταν το επιθυμείς βαθιά, δύσκολο και ευλογία μαζί. Ποτέ δεν θα σταθώ στη δυσκολία, θα την ξεπεράσω. Κι αν δεν πετύχεις, πρέπει να έχεις πρόθεση να πηγαίνεις παραπέρα. Κι αυτό δεν γίνεται αν δεν αναμετρηθείς με τους μεγάλους ρόλους. Θέλει κείμενο. Στην ηλικία μου και μετά από τόσα χρόνια αυτό είναι και η προσωπική μου ευχαρίστηση. Μια φιλοδοξία μου είναι να βρω ένα σύγχρονο έργο, με καρπό. Να αφήνει ένα χνάρι, να συνομιλεί με τον καιρό μας ουσιαστικά, όχι λαϊκίστικα. Το θέατρο υπάρχει όταν υπάρχουν και τα καινούργια θεατρικά έργα, κυρίως τα ελληνικά. Η αγωνία μου είναι επίσης να καταλάβω αν ένα έργο που με ενδιαφέρει ενδιαφέρει και τους άλλους. Είναι πολιτικό πράγμα το θέατρο, δημόσια έκθεση. Θέλει άμεση επικοινωνία».
Ευθύνη νιώθετε;
«Ναι, πολύ. Αν δεν έχεις αγωνία, είναι σαν να είσαι υπάλληλος. Το λέω στους νέους: Όταν βγαίνεις στη σκηνή, βγαίνεις γιατί κάτι έχεις να πεις. Αλλιώς μη βγεις καθόλου. Έστω κι αν έχεις πέντε λέξεις, εκείνη τη στιγμή είσαι ο πρωταγωνιστής. Κι ένας σκηνοθέτης που σέβεται τον εαυτό του οφείλει να το φωτίσει αυτό, όχι να το προσπεράσει».



