Η ταινία «Νάζα» είναι ένα ντοκιμαντέρ των Ισραηλινών σκηνοθετών Αβραάμ και Ρέιτσελ Σορ, που ξεκίνησε την πορεία του στο φεστιβάλ Βενετίας. Αποκαλύπτει το σχέδιο της κυβέρνησης του Ισραήλ να ισοπεδώσει τη Γάζα και να εξαφανίσει τους Παλαιστίνιους από εκεί, με αφορμή την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου του 2023. Οι δύο δημιουργοί δέχτηκαν αμέσως κατηγορίες για προδοσία από τον Νετανιάχου και τους συμμάχους του. Η ταινία προβάλλεται ήδη στην Ελλάδα, σε κινηματογράφους της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης.
Source: «ΝΑΖΑ»: Πώς κάνεις σινεμά όταν ξέρεις ότι θα σε πουν προδότη;
Ποιος μιλάει για την ταινία Νάζα
Ο καλεσμένος είναι ο σκηνοθέτης Ετεμάντι. Γεννήθηκε στο Ιράν αλλά ζει στην Ελλάδα εδώ και 31 χρόνια, από τα 23 του. Έχει γυρίσει ταινίες μυθοπλασίας και ντοκιμαντέρ. Η οικοδέσποινα τον κάλεσε επειδή ήθελε μια πιο καθαρή ματιά για αυτό το δύσκολο θέμα, καθώς γνωρίζει καλά την περιοχή.
Η επιλογή του δεν έγινε τυχαία. Η Βαγιώργη Κοπούλου είχε σκεφτεί αρχικά να καλέσει Εβραίους αριστερούς ομιλητές. Τους απέρριψε γιατί ήταν πολύ μέσα στο θέμα και κουβαλούσαν το δικό τους τραύμα. Χρειαζόταν κάποιον με αντικειμενική ματιά απέναντι σε αυτό που είδαν μαζί.
Ο ίδιος ξεκαθαρίζει εξαρχής ότι δεν θεωρεί τον εαυτό του κατάλληλο για πολιτική ανάλυση της περιοχής. Δεν είναι Παλαιστίνιος ούτε Ισραηλινός. Είναι Ιρανός, και συχνά διαπιστώνει πόσο λίγα καταλαβαίνει η Ευρώπη για τη Μέση Ανατολή.
Όταν τον ρωτούν τι συμβαίνει στο Ισραήλ και την Παλαιστίνη, βλέπει την ίδια σύγχυση. Ζητούν από έναν Ιρανό να εξηγήσει ζητήματα που απαιτούν τεράστια προσοχή. Το Ιράν έχει βέβαια σχέση με την περιοχή, αλλά αυτό δεν τον κάνει αναλυτή.
Αυτό που μπορεί να προσφέρει είναι η κινηματογραφική του εμπειρία. Ο κινηματογράφος είναι η ζωή του και εκεί έχει έντονα συναισθήματα. Προσπαθεί να δουλεύει με ειλικρίνεια και ηθική στάση, χωρίς να παρουσιάζει τις απόψεις του ως ευαγγέλιο.
Για το ντοκιμαντέρ Νάζα εκφράζει θαυμασμό για τους δύο Ισραηλινούς δημιουργούς. Θεωρεί άθλο το ότι γύρισαν αυτή την ταινία σε τέτοιες συνθήκες. Σε μια κοινωνία γεμάτη θυμό, οργή και ακραία πόλωση, άνθρωποι συνεχίζουν να κάνουν σινεμά.
Τονίζει ότι αυτό αξίζει υποστήριξη ανεξάρτητα από το αν συμφωνεί κανείς πολιτικά. Πριν φτάσουμε στην κριτική, πρέπει να αναγνωρίσουμε το εγχείρημα. Ο ίδιος πιστεύει ότι το σινεμά επιβιώνει ακόμα και στις πιο ακραίες συνθήκες.
Προσθέτει όμως μια βασική αισθητική διαφωνία. Θα ήθελε περισσότερη ενσυναίσθηση προς τους Ισραηλινούς στην ταινία. Ως κινηματογραφιστής πιστεύει σε ένα σινεμά χωρίς απόσταση από καμία πλευρά. Όχι ίσες αποστάσεις, αλλά ακραία εγγύτητα.
Θέλει να πλησιάζει τον άνθρωπο και να καταλαβαίνει τι πιστεύει. Αυτή η προσέγγιση λείπει συχνά. Για αυτό προτιμά το προηγούμενο ντοκιμαντέρ των ίδιων δημιουργών, όπου έβλεπε τους εποίκους στα μάτια.
Εκεί καταλάβαινε την καθημερινότητά τους μέσα από την κάμερα. Αυτό θεωρεί το μεγαλύτερο δώρο ενός ντοκιμαντερίστα. Να κερδίσει την εμπιστοσύνη και να ζήσει κοντά στον άλλον, χωρίς να χρειάζεται καν να του μιλήσει.
Τι δείχνει το ντοκιμαντέρ για τη Γάζα
Πώς κατάφεραν οι σκηνοθέτες να γυρίσουν την ταινία
Το μεγαλύτερο επίτευγμα της ταινίας δεν είναι μόνο το υλικό που παρουσιάζει. Είναι η ίδια η διαδικασία παραγωγής της. Δύο νέοι Ισραηλινοί κινηματογραφιστές αποφάσισαν να καταγράψουν τι συμβαίνει στη χώρα τους. Κατάφεραν να πείσουν πληροφοριοδότες να μιλήσουν ανοιχτά μπροστά στην κάμερα. Αυτοί οι άνθρωποι εμφανίζονται με αλλοιωμένα ψηφιακά πρόσωπα και μιλούν μέσα στο σκοτάδι. Ο Αβραάμ κάνει τις ερωτήσεις και η Ρέιτσελ κρατά την κάμερα. Μαζί αποσπούν μαρτυρίες για το πώς σχεδιάστηκε η καταστροφή στη Γάζα.
Αυτό το εγχείρημα απαιτεί τεράστιο θάρρος. Ο καλεσμένος τονίζει πως αξίζει υποστήριξη ανεξάρτητα από τις πολιτικές πεποιθήσεις του καθενός. Σε μια κοινωνία με τόση πόλωση και ένταση, το γεγονός ότι άνθρωποι μπορούν ακόμα να κάνουν τέτοιες ταινίες έχει μεγάλη σημασία. Κανείς δεν ξέρει για πόσο καιρό θα συνεχίσουν να έχουν αυτή τη δυνατότητα, αφού η κατάσταση γίνεται όλο και πιο σκληρή.
Το υλικό που παρουσιάζουν δεν είναι εντελώς άγνωστο. Ο τρόπος που στοχεύουν και καταδαφίζουν τη Γάζα, ή ο τρόπος που δολοφονούν στελέχη της Χαμάς μαζί με δεκάδες άλλους ανθρώπους γύρω τους, έχει γραφτεί και παραδεχτεί ξανά. Όμως η πράξη του να βάλεις αυτούς τους ανθρώπους απέναντι σε μια κάμερα για να το επιβεβαιώσουν, αλλάζει τα δεδομένα. Οι μαρτυρίες είναι πλήρως διασταυρωμένες.
Γιατί η μορφή της ταινίας παίζει ρόλο
Η ταινία χρησιμοποιεί μια πολύ έξυπνη ιδέα για τη φόρμα της. Τα γυρίσματα γίνονται στις ταράτσες του Τελ Αβίβ τη νύχτα. Από τις μεγάλες τζαμαρίες βλέπουμε τους Ισραηλινούς στην καθημερινότητά τους. Παρακολουθούν τηλεόραση, τρώνε, κοιμούνται, ενώ τα παιδιά τους διαβάζουν.
Την ίδια στιγμή, ο πόλεμος στη Γάζα έχει ήδη ξεκινήσει. Κάποια στιγμή, μια οβίδα περνά πάνω από το συνεργείο που βρίσκεται στην ταράτσα. Αρχίζει να χτυπά η σειρήνα και όλοι πρέπει να τρέξουν στο καταφύγιο. Ο πόλεμος λοιπόν υπάρχει ήδη μέσα στην πόλη.
Αυτή η επιλογή δημιουργεί μια συγκεκριμένη ατμόσφαιρα. Όταν βλέπεις μια ταινία, θέλεις να νιώσεις πώς σε συνεπαίρνει και πώς μπαίνεις μέσα στο περιεχόμενο. Η απόφαση των δημιουργών λειτουργεί ακριβώς έτσι. Μοιράζονται μαζί σου αυτή την πραγματικότητα χωρίς πολλά λόγια. Δεν χρειάζεται να σου εξηγήσουν τι σημαίνει ο πόλεμος για τους πολίτες. Το βλέπεις να συμβαίνει μπροστά στα μάτια σου, ανάμεσα στις συνηθισμένες κινήσεις μιας βραδιάς.
Πώς συγκρίνεται με άλλα ντοκιμαντέρ για τη σύγκρουση
Ο καλεσμένος θεωρεί το «Νάζα» λιγότερο συναρπαστικό από το προηγούμενο ντοκιμαντέρ των ίδιων δημιουργών. Εκείνη η παλαιότερη δουλειά τους είχε γίνει μαζί με δύο Παλαιστίνιους. Είχε κερδίσει το Όσκαρ ντοκιμαντέρ το 2025. Για τον ίδιο, εκείνη η ταινία είχε μεγαλύτερο πολιτικό βάρος. Έδειχνε πώς έποικοι τρομοκρατούν τους Παλαιστίνιους στη δυτική όχθη, καίνε σπίτια και σχολεία για να τους διώξουν.
Υπάρχουν και άλλα ντοκιμαντέρ που παίρνουν ξεκάθαρη θέση. Αναφέρεται ένα παράδειγμα μιας Ιρανής δημιουργού. Αυτή κατέγραψε τη ζωή μιας νεαρής φωτορεπόρτερ που ζούσε στη Γάζα μέσα στον πόλεμο. Η κοπέλα σκοτώθηκε τελικά από βόμβα. Η σκηνοθέτιδα δεν προσπάθησε να ωραιοποιήσει τον χαρακτήρα. Έδειξε τις ιδιαιτερότητές της και την άγνοιά της για τον κόσμο. Αυτό πλησιάζει περισσότερο την προσέγγιση που αγαπά ο καλεσμένος.
Σήμερα βλέπουμε μια αναζωπύρωση της στράτευσης στον κινηματογράφο. Πολλά ντοκιμαντέρ και ταινίες μυθοπλασίας παίρνουν ξεκάθαρες θέσεις για τη Γάζα. Κάποια από αυτά είναι πολύ καλά. Ωστόσο, η δυσκολία για έναν Παλαιστίνιο να γυρίσει κάτι αντίστοιχο είναι τεράστια. Δεν υπάρχουν χρήματα, ούτε η ελευθερία να βάλεις την εξουσία της χώρας σου στον τοίχο. Μπορείς ίσως να τραβήξεις κάτι μόνο με το κινητό σου τηλέφωνο.
Τι σημαίνει ακραία εγγύτητα στον κινηματογράφο
Ο καλεσμένος πιστεύει σε μια συγκεκριμένη προσέγγιση για το σινεμά. Θεωρεί πως οι ταινίες που μένουν στην ιστορία δεν κρατούν αποστάσεις. Δεν αρκεί να λες πως είσαι αντικειμενικός ή πως κρατάς ίσες αποστάσεις από όλες τις πλευρές. Αυτό μπορεί να έχει νόημα σε μια πολιτική συζήτηση, αλλά στην τέχνη είναι λάθος. Ο κινηματογραφιστής πρέπει να βρίσκεται όσο πιο κοντά γίνεται σε κάθε πλευρά, με έναν ακραίο τρόπο.
Αυτό σημαίνει πως πρέπει να κατανοήσεις βαθιά ακόμα και τον άνθρωπο που ζητά μόνο εκδίκηση. Αν κάποιος έχασε ένα αγαπημένο του πρόσωπο, όλα τα άλλα χάνουν τη σημασία τους. Ο στόχος είναι να πλησιάσεις αυτόν τον άνθρωπο κινηματογραφικά. Να ζήσεις την καθημερινότητά του και να καταλάβεις από πού προέρχεται. Μετά, προσφέρεις αυτή την κατανόηση στον θεατή. Δεν πρόκειται να επιβεβαιώσεις απλώς αυτό που θέλει ήδη να πιστέψει ο κόσμος. Πρέπει να δώσεις μια πληροφορία ή μια οπτική που δεν ήξερε.
Ένα παράδειγμα αυτής της προσέγγισης είναι ένα βίντεο που κυκλοφόρησε στο διαδίκτυο. Έδειχνε τις τελευταίες στιγμές ενός Ρώσου στρατιώτη στην Ουκρανία. Ένα drone τον πλησίαζε ενώ ήταν πεσμένος κάτω, εξαντλημένος και φοβισμένος. Λίγα λεπτά μετά έγινε έκρηξη. Αυτή η εικόνα έμεινε χαραγμένη στον καλεσμένο. Τον συγκινεί ο θάνατος κάθε ανθρώπου, ακόμα και ενός στρατιώτη που εισέβαλε σε μια ξένη χώρα. Δεν υπάρχει το «υπέρ» σε αυτές τις καταστάσεις. Υπάρχει μόνο ο πόνος δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων που σκοτώνονται κάθε μήνα.