Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
Φανταστείτε έναν κόσμο όπου όλα πρέπει να είναι ίσια, προβλέψιμα, σοβαρά και αυστηρά οργανωμένα. Δείτε ένα πλάσμα φτιαγμένο από ευθείες γραμμές και συνήθειες, που έρχεται αντιμέτωπο με την εμφάνιση μιας μικρής καμπύλης η οποία θεωρείται «λάθος» από το περιβάλλον του. Το τι θα γίνει στη συνέχεια δεν θα το αποκαλύψουμε, αλλά θα πούμε ότι το νέο βιβλίο του Κυριάκου Μούρτζη με τίτλο «Το Λίνε. Μια ευθεία που έγινε καμπύλη» (εκδόσεις Key Books) λειτουργεί ως μια λεπτή αλληγορία που απευθύνεται σε μικρά παιδιά, αλλά και σε μεγάλους που θέλουν να σκεφτούν ξανά έννοιες όπως η αποδοχή της διαφορετικότητας, η ελευθερία της έκφρασης και η ανάγκη αμφισβήτησης άκαμπτων κοινωνικών κανόνων. Ο Μούρτζης, δάσκαλος εικαστικών και συγγραφέας, μέσα από το έργο και τη διδασκαλία ξέρει πολύ καλά πώς να συνδέει την τέχνη με την παιδική σκέψη και τη δημιουργική έκφραση. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, τον συνδράμει η Ιφιγένεια Καμπέρη στην εικονογράφηση, ενώ πολύτιμη είναι και η συμμετοχή των Φρόσως Φωτεινάκη, Ευτυχίας Βαρσαμή και Λένας Ταβαντζή, οι οποίες με τις ιδιότητές τους ως συμβουλευτικής ψυχολόγου, ψυχοπαιδαγωγού και ψυχοθεραπεύτριας αντίστοιχα, προσφέρουν σημειώματα και κατευθύνσεις προς γονείς, εκπαιδευτικούς και φροντιστές.
Το βιβλίο σας «Το Λίνε: Μια ευθεία που έγινε καμπύλη» χρησιμοποιεί μια πολύ απλή οπτική μεταφορά για να μιλήσει για σύνθετα ζητήματα ταυτότητας και αποδοχής. Πόσο σημαντικό είναι για ένα παιδικό βιβλίο να εμπιστεύεται τη δύναμη του συμβολισμού αντί να δίνει έτοιμα μηνύματα;
«Τα παιδιά καταλαβαίνουν πολύ περισσότερα από όσα συχνά νομίζουμε. Δεν χρειάζονται πάντα κάποιον να τους εξηγήσει τι πρέπει να κρατήσουν από μια ιστορία. Ο συμβολισμός τούς δίνει χώρο να σκεφτούν, να νιώσουν και να βρουν το δικό τους νόημα. Γι’ αυτό στο “Λίνε” ήθελα να αφηγηθώ μια ιστορία που θα έκανε μικρούς και μεγάλους να αναρωτηθούν τι μπορεί να συμβεί όταν βρούμε το θάρρος να εκφράσουμε αυτό που πραγματικά νιώθουμε».
Τα τελευταία χρόνια πολλά παιδικά βιβλία καταπιάνονται με τη διαφορετικότητα, τη συμπερίληψη και την ενσυναίσθηση. Πώς μπορεί ένας συγγραφέας να προσεγγίσει αυτά τα θέματα χωρίς το βιβλίο να μετατρέπεται σε διδακτικό εργαλείο;
«Νομίζω ότι το μυστικό είναι να ξεκινάς από τον χαρακτήρα και όχι από το μήνυμα. Αν γράψεις πρώτα το μήνυμα, κινδυνεύεις να φτιάξεις ένα βιβλίο που είναι διδακτικό. Αν όμως δημιουργήσεις έναν ήρωα με αγωνίες, όνειρα και ερωτήματα, τότε η ενσυναίσθηση γεννιέται φυσικά μέσα από την ιστορία. Τα παιδιά συνήθως συνδέονται με τους ήρωες, όχι με τα συνθήματα. Και πολλές φορές αυτό που θυμούνται δεν είναι τι τους είπες, αλλά πώς τους έκανε να νιώσουν ένας ήρωας ή μια ιστορία».
Στο «Λίνε» η μεταμόρφωση δεν παρουσιάζεται ως πρόβλημα που πρέπει να διορθωθεί, αλλά ως μια φυσική εξέλιξη. Πιστεύετε ότι η παιδική λογοτεχνία οφείλει να προετοιμάζει τα παιδιά για την αβεβαιότητα και τις αλλαγές που θα συναντήσουν στη ζωή ή να τους προσφέρει κυρίως ένα αίσθημα ασφάλειας και σταθερότητας;
«Πιστεύω πως μπορεί να κάνει και τα δύο. Η ζωή είναι γεμάτη αλλαγές και αβεβαιότητες, άρα τα παιδιά χρειάζονται ιστορίες που να τις αναγνωρίζουν. Ταυτόχρονα, όμως, χρειάζονται και την αίσθηση ότι μπορούν να σταθούν απέναντί τους. Στο “Λίνε” η αλλαγή δεν είναι κάτι τρομακτικό, έρχεται φυσικά. Είναι μέρος της ζωής του πρωταγωνιστή και τελικά γίνεται αφορμή να ανακαλύψει μια νέα πλευρά του εαυτού του. Νομίζω πως η ασφάλεια δεν βρίσκεται στο να μένουν όλα ίδια, αλλά στο να νιώθουμε ότι μπορούμε να προχωρήσουμε ακόμη και όταν αλλάζουν τα πράγματα γύρω μας ή ακόμη και όταν αλλάζουμε εμείς οι ίδιοι».
Η εικονογράφηση παίζει καθοριστικό ρόλο στο παιδικό βιβλίο. Πιστεύετε ότι τα παιδιά «διαβάζουν» πρώτα την εικόνα και μετά το κείμενο; Πώς αυτή η εμπειρία επηρεάζει τη σχέση τους με το βιβλίο;
«Τα παιδιά “διαβάζουν” εικόνες πολύ προτού μάθουν να διαβάζουν λέξεις. Η εικόνα είναι συχνά η πρώτη τους είσοδος σε μια ιστορία. Παρατηρούν λεπτομέρειες, εκφράσεις, χρώματα και δημιουργούν δικές τους αφηγήσεις. Γι’ αυτό η εικονογράφηση δεν συνοδεύει απλώς την ιστορία. Είναι κομμάτι της αφήγησης. Συχνά μάλιστα αφηγείται πράγματα που δεν υπάρχουν στο κείμενο. Και έτσι, όταν εικόνα και λόγος συνεργάζονται, το παιδί ταξιδεύει μέσα στις λέξεις και τα χρώματα και συμπληρώνει την ιστορία με τη δική του φαντασία».
Μέσα από την εμπειρία σας στην τάξη, ποιες αλλαγές παρατηρείτε στα ενδιαφέροντα, στις ανησυχίες και στον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά προσεγγίζουν τις ιστορίες σήμερα σε σύγκριση με παλαιότερα;
«Το σίγουρο είναι ότι τα παιδιά παραμένουν βαθιά δημιουργικά και γεμάτα περιέργεια. Αυτό είναι κάτι που δεν έχει αλλάξει. Η μεγάλη αλλαγή έχει έρθει από τον κόσμο των εικόνων που τα περιβάλλει. Σήμερα έρχονται στην τάξη έχοντας εκτεθεί σε πολύ περισσότερο οπτικό υλικό από ό,τι οι παλαιότερες γενιές. Οι αναφορές τους είναι περισσότερες και συχνά πιο σύνθετες. Παράλληλα, όμως, βλέπω ότι εξακολουθούν να συγκινούνται από τις ίδιες διαχρονικές ιστορίες: τη φιλία, την περιπέτεια, το χιούμορ, την ανακάλυψη. Γι’ αυτό πιστεύω πως, όσο κι αν αλλάζει ο κόσμος γύρω μας, η ανάγκη για μια καλή ιστορία παραμένει η ίδια».
Σε μια εποχή που οι οθόνες κυριαρχούν στην καθημερινότητα των παιδιών, ποιος θεωρείτε ότι είναι ο ρόλος του παιδικού βιβλίου; Μπορεί ακόμη να λειτουργήσει ως χώρος φαντασίας, αναστοχασμού και ουσιαστικής επικοινωνίας;
«Ισως σήμερα το παιδικό βιβλίο να είναι πιο σημαντικό από ποτέ. Οχι επειδή ανταγωνίζεται τις οθόνες, αλλά επειδή προσφέρει κάτι διαφορετικό. Η οθόνη μάς δίνει έτοιμες εικόνες, ενώ το βιβλίο καλεί το παιδί να δημιουργήσει τις δικές του. Αφήνει χώρο στη φαντασία, στη σκέψη και στη συζήτηση. Παράλληλα, το βιβλίο είναι μια αφορμή για συνάντηση. Ενα παιδί και ένας ενήλικας κάθονται μαζί, διαβάζουν, συζητούν, γελούν ή συγκινούνται. Και μέσα από αυτή τη διαδικασία συνδέονται. Σε μια εποχή που όλα κινούνται πολύ γρήγορα, αυτή η κοινή εμπειρία παραμένει πολύτιμη και αναντικατάστατη».