Κάντε TO BHMA προτιμώμενη πηγή
«Εξω και μέσα στον άνθρωπο υπάρχει το “άλλο” του κόσμου. Δώστε του όποιο όνομα σας αρέσει: αόρατο ή κακόβουλο Θεό, τυφλή μοίρα ή ωμή λύσσα του κτηνώδους αίματός μας. Αυτό το “άλλο” μας στήνει καρτέρι στα σταυροδρόμια. Μας περιγελά και μας αφανίζει» γράφει ο Τζορτζ Στάινερ στο δοκίμιό του «Ο θάνατος της τραγωδίας».
Μέσα από τις αρχαίες ελληνικές τραγωδίες μπορούμε να κοιτάξουμε κατάματα τη Μέδουσα χωρίς να απολιθωθούμε, όπως πρέσβευε ο Νίτσε. Μπορούμε να κοιτάξουμε κατάματα τους μεγαλύτερους φόβους και φοβίες μας μέσα από το κατοπτρικό φίλτρο των αρχαίων ελληνικών ποιημάτων χωρίς να μαρμαρώσουμε, χωρίς να παραλύσουμε. Παρακολουθούμε στην ορχήστρα του θεάτρου τα πάθη και τους ταλανισμούς ανθρώπων που έζησαν χιλιάδες χρόνια πριν από εμάς, ταυτιζόμαστε μαζί τους (γιατί ελάχιστα έχει αλλάξει η ανθρώπινη φύση στο πέρασμα των αιώνων), καθαιρόμαστε.
«Η ελληνική τραγωδία ενεργοποιεί τη νοημοσύνη μας και μας ομιλεί για τον κόσμο μέσα στον οποίο ζούμε. Μας θέτει το ερώτημα τι ζωή θέλουμε να ζήσουμε. Γι’ αυτό και σήμερα την έχουμε ανάγκη περισσότερο από ποτέ άλλοτε» γράφει η Μαριάν ΜακΝτόναλντ στο βιβλίο της «Η ζώσα τέχνη της ελληνικής τραγωδίας».
Η ιστορία επαναλαμβάνεται ως τραγωδία
Οι «Τρωάδες» του Ευριπίδη παραστάθηκαν το 415 π.Χ., όταν ο Πελοποννησιακός Πόλεμος περνούσε στη δεύτερη φάση του και οι Αθηναίοι διοργάνωναν την ολέθρια σικελική εκστρατεία. Είχε προηγηθεί το 416 π.Χ. η καταστροφή της Μήλου, με τους Αθηναίους, σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, να σκοτώνουν όλους τους μήλιους άνδρες και να σκλαβώνουν τις γυναίκες και τα παιδιά τους.
Ο Ευριπίδης την ίδια περίοδο γράφει τις «Τρωάδες», το σημαντικότερο αντιπολεμικό έργο που έχει γραφτεί ποτέ, σύμφωνα με τους μελετητές, καταγράφοντας ουσιαστικά τη machtpolitik (το δίκαιο του ισχυρού) της Αθήνας. Η δραματική του σύλληψη αποδείχθηκε προφητική για το μέλλον της πόλης του. Στις «Τρωάδες» ξετυλίγονται οι συμφορές του βασιλικού οίκου της Τροίας, με επίκεντρο τη βασίλισσα Εκάβη, η οποία, μετά την καταστροφή της πατρίδας της από τους Αχαιούς, θρηνεί την απώλεια των αγαπημένων της, αλλά και τη δική της τραγική μοίρα.
«Οι Ελληνες παρουσιάζονται να είναι πιο βάρβαροι από ό,τι οι ηττημένοι Τρώες. Ο Ευριπίδης είναι στις καλύτερες στιγμές του: κατατροπώνει τους συμβατικούς ήρωες και δείχνει την πραγματικότητα και την αθλιότητα του πολέμου. Οι “Τρωάδες” είναι ένα έργο για όλες τις εποχές», κατά τη ΜακΝτόναλντ. Ο Ευριπίδης, πράγματι, αποδίδει αριστοτεχνικά τις φρικαλεότητες και τις συμφορές που απορρέουν από τους πολέμους, τις αμφίπλευρες συνέπειές τους για νικητές και νικημένους, καθώς και την αξία της υστεροφημίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Δραματουργικές αυθαιρεσίες
Στο ευριπίδειο σύμπαν, ο ηρωισμός έχει πεθάνει, το χάος επικρατεί, οι θεοί αποδεικνύονται εξίσου κακόβουλοι με τους θνητούς, οι άνθρωποι είναι αντιμέτωποι με την ατελή φύση τους. Προάγγελος της νεότερης θεατρογραφίας, σύμφωνα με τους μελετητές, ο Ευριπίδης είναι πολύ πιο σύγχρονος στη σύλληψη και στη συγγραφή των έργων του από πολλούς σύγχρονους σκηνοθέτες που επιχειρούν να τον «εκμοντερνίσουν», να τον «διασκευάσουν», ώστε να «μιλά πιο άμεσα τη γλώσσα της σημερινής εποχής».
Σε αυτή την παγίδα υπέπεσε και η Ελένη Ευθυμίου. Στην προσπάθειά της να παρουσιάσει «μια ξεχωριστή σκηνική ανάγνωση για τη φρίκη και το παράλογο του πολέμου μέσα από το φίλτρο του θηλυκού σώματος, που διεκδικεί το δικαίωμα της επιλογής, ακόμη και όταν βρίσκεται υπό κατοχή», σύμφωνα με το δελτίο Τύπου της παράστασης, παρασύρθηκε σε δραματουργικές αυθαιρεσίες και επιτελεστικές επιλογές που προδίδουν και την πανθομολογούμενη διαχρονικότητα του αρχαίου ποιήματος και τις ευγενείς, κατά τα άλλα, προθέσεις της.
Στον Πρόλογο του αρχαίου ποιήματος, για παράδειγμα, ο Ποσειδώνας και η Αθηνά σχολιάζουν και προοικονομούν τις συνέπειες που θα προκύψουν από την άλωση της Τροίας.
Στη σκηνοθετική ανάγνωση και διασκευή της Ελένης Ευθυμίου, ο διάλογος των δύο θεών αντικαθίσταται από ένα παιδικό παιχνίδι πολέμου φανερώνοντας από την αρχή της παράστασης σκηνοθετική αμηχανία. Θα ακολουθήσουν αναντίστοιχες προς το ύφος του αρχαίου ποιητή ενθέσεις αλήστου αισθητικής. «Να ξεσκατίζω γέρους και παιδιά» φέρεται να ξεστομίζει η Εκάβη περιγράφοντας τη μοίρα που την περιμένει· σε ένα Χορικό γίνεται λόγος για «τα χρώματα του καρπουζιού το καλοκαίρι»· ενώ, όταν ξεγυμνώνεται(!) η Ελένη, τραγουδά «ανάμεσα στα βράχια φύτρωσε η λεμονιά», ως μια μεσογειακή εκδοχή της σαιξπηρικής Οφηλίας.
Επίσης, στην υπέρμετρη προθετικότητά της να τονίσει τη γυναικεία αυτοδιάθεση, η Ευθυμίου χάνει τον δραματουργικό και νοηματικό πυρήνα της τραγωδίας. Ο Ευριπίδης καταδικάζει κάθε βαρβαρότητα, εστιάζει στον κίνδυνο εκβαρβάρωσης που διατρέχει κάθε νικητής.
Η σκηνοθέτις μερικεύει υπονομευτικά το καθολικό μήνυμα του ποιητή, παρουσιάζοντας την Κασσάνδρα να αυτοτραυματίζεται με μαχαίρι ανάμεσα στα σκέλια της, την Ανδρομάχη να αυτοκτονεί μαζί με το παιδί της Αστυάνακτα και την Εκάβη μαζί με τις τρωαδίτισσες αιχμάλωτες να αυτοπυρπολούνται στο τέλος της τραγωδίας, κόντρα στην ευριπίδεια σύλληψη.
Στις άνωθεν αστοχίες, προστέθηκαν παραστατικές επιλογές έκδηλες της σκηνοθετικής απειρίας: συνεχείς εναγκαλισμοί και φιλιά μεταξύ των ερμηνευτών καθ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης, επαναλαμβανόμενα ανέμελα πλατσουρίσματα στις δύο γούρνες του σκηνικού, αναίτια χοροπηδητά του βασιλιά Μενέλαου, προσχηματική απόδοση του κήρυκα Ταλθύβιου και των ακολούθων του ως μάτσο στελεχών κατασταλτικών μηχανισμών.
Τη σκηνοθετική σύλληψη υπηρέτησαν οι Εύη Σαουλίδου (Ανδρομάχη), Νάνσυ Σιδέρη (Κασσάνδρα), Βασιλική Τρουφάκου (Ελένη), Γιώργος Χριστοδούλου (Μενέλαος) και τα μέλη του Χορού Μύριαμ Σοφία Αρτζανίδου, Μαρία Δαχλύθρα, Eλένη Δημοπούλου, Νίκος Κυπαρίσσης, Ειρήνη Κουρούβανη, Λωξάνδρα Λούκας, Λυγερή Μητροπούλου, Θεανώ Παπαβασιλείου, Κατερίνα Παπανδρέου, Νίκη Πεταλά, Χρύσα Τουμανίδου. Ξεχώρισαν το σκηνικό μέτρο και η δραματική ένταση της Λυδίας Φωτοπούλου (Εκάβη) και του Αργύρη Ξάφη (Ταλθύβιος).