Το κοριτσάκι με τα σπίρτα Πολλοί μελετητές συμφωνούν πως το κοριτσάκι με τα σπίρτα δεν είναι απλώς μια λογοτεχνική φιγούρα είναι η παιδική μνήμη του ίδιου του συγγραφέα μεταμφιεσμένη σε παραμύθι.
20 αποφθέγματα του «Μικρού Πρίγκιπα»: «Η αγάπη δεν είναι να κοιτάζουμε ο ένας τον άλλον, αλλά να…»
Η ιστορία του
Το παραμύθι Το κοριτσάκι με τα σπίρτα δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1845 στη Δανία, με τον πρωτότυπο τίτλο Den lille pige med svovlstikkerne. Δημιουργός του ήταν οΧανς Κρίστιαν Άντερσεν (Hans Christian Andersen), ήδη γνωστός εκείνη την περίοδο για τα παραμύθια του, αν και όχι ακόμη στο απόγειο της διεθνούς φήμης του.
Η εποχή κατά την οποία γράφτηκε το έργο ήταν κοινωνικά σκληρή. Η Ευρώπη βρισκόταν στη μέση της Βιομηχανικής Επανάστασης, με μαζική αστικοποίηση, παιδική εργασία και εκτεταμένη φτώχεια. Στη Δανία όπως και σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες, τα παιδιά εργάζονταν στους δρόμους, σε εργοστάσια ή ως πλανόδιοι πωλητές. Η κοινωνική πρόνοια ήταν σχεδόν ανύπαρκτη και η παιδική θνησιμότητα υψηλή.
Το παραμύθι δεν κυκλοφόρησε αρχικά ως αυτόνομο βιβλίο, αλλά εντάχθηκε σε συλλογές παραμυθιών του Άντερσεν. Οι πρώτες αντιδράσεις ήταν ανάμεικτες. Πολλοί αναγνώστες και κριτικοί θεώρησαν την ιστορία υπερβολικά σκοτεινή και ακατάλληλη για παιδιά, γεγονός που περιόρισε αρχικά τη διάδοσή της στο παιδικό κοινό. Ωστόσο, το έργο άρχισε γρήγορα να διαβάζεται από ενήλικες, κυρίως ως κοινωνικό σχόλιο.
Από εμπορικής πλευράς, το παραμύθι δεν θεωρείται άμεσος εκδοτικός «θρίαμβος» με τη σημερινή έννοια. Όμως συνέβαλε καθοριστικά στην εδραίωση του Άντερσεν ως συγγραφέα που δεν έγραφε απλώς παιδικά παραμύθια, αλλά λογοτεχνία με κοινωνικό και ηθικό βάθος. Σταδιακά, καθώς τα έργα του μεταφράζονταν σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες, Το κοριτσάκι με τα σπίρτα απέκτησε διεθνή απήχηση.
Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, το παραμύθι είχε μεταφραστεί σε αγγλικά, γαλλικά και γερμανικά, ενώ εντάχθηκε σε σχολικές εκδόσεις και ανθολογίες. Η παγκόσμια αναγνώρισή του ήρθε κυρίως μέσα από επανεκδόσεις και διασκευές, που το καθιέρωσαν ως ένα από τα πιο γνωστά και αμφιλεγόμενα έργα της παγκόσμιας παιδικής λογοτεχνίας.
Ένα παραμύθι χωρίς παρηγοριά
Σε αντίθεση με τα περισσότερα παραμύθια του 19ου αιώνα, εδώ δεν υπάρχει σωτηρία την τελευταία στιγμή. Το παιδί πεθαίνει κανείς δεν τη βλέπει, κανείς δεν τη βοηθά. Οι φλόγες από τα σπίρτα είναι παραισθήσεις επιβίωσης, ζεστασιά, φαγητό, οικογένεια, αγάπη. Κάθε σπίρτο είναι και μια τελευταία προσπάθεια του νου να αντέξει το σώμα.
Ακόμα και το τέλος, όπου το κοριτσάκι «φεύγει» με τη γιαγιά του, δεν είναι θρησκευτική παρηγοριά με τη συμβατική έννοια. Είναι η μόνη δυνατή έξοδος σε έναν κόσμο που δεν άφηνε άλλες.
Γιατί το παραμύθι ενόχλησε (και ακόμα ενοχλεί)
Όταν πρωτοδημοσιεύτηκε, πολλοί το χαρακτήρισαν ακατάλληλο για παιδιά. Όχι επειδή ήταν απλώς σκοτεινό, αλλά επειδή αρνήθηκε να λειτουργήσει παρηγορητικά. Δεν πρόσφερε κάθαρση, δεν τιμώρησε τους ενόχους, δεν διόρθωσε τον κόσμο. Και αυτό ακριβώς ήταν το σκάνδαλό του.
Σε ψυχολογικό επίπεδο, Το κοριτσάκι με τα σπίρτα αγγίζει ένα από τα πιο επώδυνα σημεία της ανθρώπινης συνείδησης: την απώθηση της ευθύνης. Οι ενήλικες του παραμυθιού δεν είναι κακοί. Είναι απλώς απόντες. Κι αυτή η απουσία είναι πιο τρομακτική από κάθε κακία. Το παιδί δεν πεθαίνει από το κρύο αλλά από την αδιαφορία, από την απουσία προσφοράς, από την κοινωνική αδιαφορία που περνά δίπλα του.
Το παραμύθι μεταφράστηκε σε δεκάδες γλώσσες, διασκευάστηκε σε θέατρο, κινηματογράφο, όπερα, animation κι όμως, καμία εκδοχή δεν κατάφερε να το «μαλακώσει» πραγματικά. Γιατί ο πυρήνας του είναι αμετακίνητος, η κοινωνία που γιορτάζει, ενώ κάποιο παιδί παγώνει έξω από τη βιτρίνα. Και γι’ αυτό, σχεδόν δύο αιώνες μετά, το κοριτσάκι με τα σπίρτα εξακολουθεί να αναβλύζει από τη μνήμη μας κάθε φορά που ο κόσμος φορά τα γιορτινά του και ξεχνά ποιος μένει απ’ έξω.
5 χριστουγεννιάτικες ιστορίες που πρέπει να διαβάσεις τα Χριστούγεννα