Έλα τώρα, μεταξύ μας. Όλοι ξέρουμε πώς τελειώνει η Οδύσσεια. Ο Οδυσσέας, μετά από δέκα χρόνια πολέμου και άλλα δέκα χρόνια απελπισμένης περιπλάνησης, γυρίζει επιτέλους στην Ιθάκη. Καθαρίζει το παλάτι από τους μνηστήρες, αγκαλιάζει την υπομονετική Πηνελόπη, βλέπει τον Τηλέμαχο άντρα πια, και ζουν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα. Σωστά;
Ε, κάτσε να σου πω, γιατί η ιστορία δεν τελειώνει καθόλου εκεί. Αν νομίζεις ότι ο απόλυτος survivor της αρχαιότητας άραξε στον καναπέ του παλατιού του για τα γεράματα, κάνεις μεγάλο λάθος.
Το «Χαμένο Sequel»: Η Τηλεγόνεια
Στην αρχαιότητα, τα έπη του Ομήρου ήταν μόνο ένα κομμάτι ενός τεράστιου «κινηματογραφικού σύμπαντος» που ονομαζόταν Επικός Κύκλος. Αυτά τα έργα κάλυπταν τα πάντα γύρω από τον Τρωικό Πόλεμο. Ένα από αυτά τα –δυστυχώς χαμένα σήμερα έπη ήταν η Τηλεγόνεια. Γράφτηκε (πιθανότατα) από τον Εύγαμμωνα τον Κυρηναίο και πιάνει την ιστορία ακριβώς από εκεί που την αφήνει ο Όμηρος.
Θυμάσαι τι του είχε πει ο μάντης Τειρεσίας στον Κάτω Κόσμο; Ότι για να γλιτώσει οριστικά από την οργή του θεού Ποσειδώνα, έπρεπε να πάρει ένα κουπί στον ώμο και να περπατάει στη στεριά μέχρι να βρει ανθρώπους που δεν έχουν δει ποτέ τους θάλασσα και περνάνε το κουπί για λιχνιστήρι. Και κάπως έτσι, λίγο μετά το happy end, ο Οδυσσέας μαζεύει πάλι τα πράγματά του και φεύγει.
3 μύθοι για την Αρχαία Ελλάδα που δεν ισχύουν κι όμως, τους πιστεύουν ακόμα
Η νέα ζωή (και η νέα σύζυγος)
Αν νομίζεις ότι η Πηνελόπη τον περίμενε 20 χρόνια για να τον έχει επιτέλους δίπλα της, έχω άσχημα νέα. Το ταξίδι του Τειρεσία τον βγάζει στη Θεσπρωτία (τη σημερινή Ήπειρο). Εκεί τα πράγματα παίρνουν μια εντελώς απρόσμενη τροπή: ο Οδυσσέας παντρεύεται την τοπική βασίλισσα, την Καλλιδίκη. Ναι, καλά διάβασες.
Γίνεται βασιλιάς της περιοχής, οδηγεί τον στρατό τους σε πόλεμο ενάντια στους γείτονες και κάνει μάλιστα κι έναν γιο μαζί της, τον Πολυποίτη. Κάθεται εκεί για αρκετά χρόνια, ζώντας μια εντελώς νέα ζωή, μέχρι που η Καλλιδίκη πεθαίνει. Ο γιος τους αναλαμβάνει τον θρόνο της Θεσπρωτίας και ο Οδυσσέας… επιστρέφει πίσω στην Ιθάκη (και στην Πηνελόπη, σαν να μην τρέχει τίποτα).
Το τραγικό και εντελώς ενοχλητικό φινάλε
Εδώ η ιστορία παίρνει μια πολύ σκοτεινή και ειρωνική στροφή. Θυμάσαι την Κίρκη, τη μάγισσα; Όσο ο Οδυσσέας είχε μείνει στο νησί της, είχαν αποκτήσει έναν γιο, τον Τηλέγονο (που σημαίνει «αυτός που γεννήθηκε μακριά»).
Ο Τηλέγονος, λοιπόν, μεγαλώνει και αποφασίζει να ψάξει τον πατέρα του. Η Κίρκη, φεύγοντας, του δίνει ένα δόρυ που η αιχμή του ήταν φτιαγμένη από το δηλητηριώδες κεντρί ενός σαλαχιού. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, μια κακοκαιρία ρίχνει τον Τηλέγονο σε ένα άγνωστο νησί. Πεινασμένος, αρχίζει να το λεηλατεί. Αυτό που δεν ξέρει, είναι ότι το νησί αυτό είναι η Ιθάκη.
Ο ηλικιωμένος Οδυσσέας τρέχει να υπερασπιστεί τον τόπο του. Στη μάχη που ακολουθεί ανάμεσά τους, ο Τηλέγονος τραυματίζει θανάσιμα τον Οδυσσέα με το δηλητηριασμένο δόρυ. Κανείς από τους δύο δεν ήξερε ποιος ήταν ο άλλος. Η προφητεία του Τειρεσία βγήκε αληθινή, αλλά με τον πιο μακάβριο τρόπο: ο θάνατός του ήρθε, κυριολεκτικά, από τη θάλασσα (το κεντρί του σαλαχιού).
Το απόλυτο Plot Twist
Και αν νομίζεις ότι η αρχαία ελληνική μυθολογία δεν έχει σαπουνόπερα, κράτα γερά. Όταν ο Τηλέγονος μαθαίνει ότι σκότωσε τον ίδιο του τον πατέρα, καταρρέει. Για να «κλείσει» η ιστορία, παίρνει το σώμα του Οδυσσέα, την Πηνελόπη και τον ετεροθαλή αδερφό του (τον Τηλέμαχο) και πηγαίνουν όλοι μαζί στο νησί της Κίρκης για να τον θάψουν.
Εκεί έχουμε το πιο σουρεάλ κλείσιμο όλων των εποχών:
- Ο Τηλέγονος παντρεύεται τη χήρα του πατέρα του, την Πηνελόπη!
- Ο Τηλέμαχος παντρεύεται την πρώην ερωμένη του πατέρα του, την Κίρκη!
Μέσα από αυτούς τους γάμους με τις θεϊκές δυνάμεις της Κίρκης, γίνονται όλοι αθάνατοι. Το απόλυτο, έστω και στρεβλό, happy end για την οικογένεια.
Τελικά, ίσως ο Οδυσσέας απλά δεν ήταν φτιαγμένος για την ησυχία. Ένας ήρωας που είχε μάθει να παλεύει με θεούς, τέρατα και φουρτούνες, ήταν μάλλον αδύνατο να σβήσει ήσυχα μπροστά στο τζάκι του, πίνοντας κρασί. Όπως ακριβώς φαντάστηκε κι ο δικός μας Καβάφης (ή αργότερα ο Τέννυσον), η ουσία του Οδυσσέα δεν ήταν ποτέ ο προορισμός. Ήταν η αιώνια αναζήτηση, η κίνηση, το ίδιο το ταξίδι.
Από πού προέρχεται η ιστορία;
Στην αρχαία Ελλάδα δεν υπήρχε μόνο η Ιλιάδα και η Οδύσσεια. Υπήρχε ένα ολόκληρο «σύμπαν» από έπη (κάτι σαν το Marvel Cinematic Universe της αρχαιότητας) που ονομαζόταν Επικός Κύκλος.
Αυτά τα έργα κάλυπταν τα πάντα γύρω από τον Τρωικό πόλεμο, πριν και μετά από αυτόν. Το συγκεκριμένο έργο που περιγράφει τη ζωή του Οδυσσέα μετά την Ιθάκη λέγεται Τηλεγόνεια και αποδίδεται σε έναν ποιητή ονόματι Εύγαμμων ο Κυρηναίος (περίπου τον 6ο αιώνα π.Χ.).
Πόσο «ισχύουν» όλα αυτά;
Εδώ είναι το μεγάλο catch: Το ίδιο το κείμενο της Τηλεγόνειας δεν υπάρχει πια. Έχει χαθεί εντελώς.
Πώς ξέρουμε λοιπόν τι έγραφε; Παίζουμε ένα αρχαίο «σπασμένο τηλέφωνο»:
- Ένας αρχαίος γραμματικός ονόματι Πρόκλος (γύρω στον 2ο αιώνα μ.Χ., δηλαδή πολλούς αιώνες μετά) διάβασε την Τηλεγόνεια και έγραψε μια περίληψη του τι γινόταν.
- Ακόμα και το βιβλίο του Πρόκλου χάθηκε!
- Τελικά, η περίληψη του Πρόκλου σώθηκε επειδή την αντέγραψε ένας Βυζαντινός λόγιος και Πατριάρχης, ο Φώτιος, τον 9ο αιώνα μ.Χ.
Άρα, τα όσα διαβάζουμε είναι μια περίληψη μιας περίληψης ενός χαμένου έπους. Επιπλέον, οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν ένα κεντρικό ιερό βιβλίο. Υπήρχαν δεκάδες διαφορετικές προφορικές παραδόσεις και μύθοι από περιοχή σε περιοχή. Ο Όμηρος ήταν ο πιο «διάσημος», αλλά οι ιστορίες της Τηλεγόνειας ήταν κι αυτές μέρος της λαϊκής κουλτούρας της εποχής, έστω κι αν δεν θεωρούνταν εξίσου υψηλής λογοτεχνικής αξίας.
Η ιστορία που δε μας έμαθαν ποτέ: Τι περνούσαν οι μητέρες στην Αρχαία Ελλάδα;
Φωτογραφία εξωφύλλου: Ο Τηλέμαχος επιστρέφει στην Πηνελόπη (Angelica Kauffmann, 1770-1780). Πηγή: Μουσείο Τέχνης Κράισλερ (Chrysler Museum of Art), Βιρτζίνια.