Λατρεύω τις λίστες. Λίστες κάθε είδους, όσο αυθαίρετες κι αν είναι, όσο λάθος και εξοργιστικές κι αν μου φαίνονται. Διότι δεν τις παίρνω ποτέ υπερβολικά στα σοβαρά, τις χρησιμοποιώ απλώς ως ερέθισμα για σκέψη, συζήτηση και, ενίοτε, ευκαιρία να ανακαλύψω κάτι που δεν γνώριζα, συνεπώς το πρόσημο φροντίζω να είναι πάντα θετικό.
Τα λέω όλα αυτά διότι πρόσφατα δημοσιεύτηκαν δύο λίστες που προκάλεσαν υπερβολικό σούσουρο, σχεδόν υστερικές αντιδράσεις: η μία ήταν η λίστα του bookpress για τα καλύτερα Ελληνικά βιβλία των τελευταίων πενήντα ετών, όπως ψηφίστηκαν από 55 συγγραφείς, ακαδημαϊκούς και ανθρώπους του χώρου.
Η δεύτερη, όπως είναι λογικό πολύ πιο προβεβλημένη παγκοσμίως, ήταν η λίστα του Guardian για τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών. Ξεκινάω από το εξής: προφανώς είναι αφέλεια αν πιστεύεις ότι θα συμφωνήσεις απόλυτα με μια λίστα που έχουν διαμορφώσει διαφορετικοί άνθρωποι με διαφορετικές προσωπικότητες, γούστα, προσλαμβάνουσες, βιώματα κλπ. Οπότε, είναι σχεδόν δεδομένο ότι θα «στραβώσεις» με αρκετά που θα δεις. Αυτός δεν είναι ποτέ λόγος για υπερβολικές αντιδράσεις. Πάμε τώρα στις εν λόγω λίστες και τους λόγους που προκάλεσαν διαμαρτυρίες, για διαφορετικούς λόγους η κάθε μία.
Η λίστα του bookpress εκνεύρισε αρκετούς, γιατί ήταν χαοτική: ο τρόπος της ψηφοφορίας, οι διαφοροποιήσεις στις επιλογές του κάθε ψηφοφόρου και η απουσία κριτηρίων από πλευράς ιστοσελίδας, ώστε να περιοριστεί η τελική κατάταξη σε κάτι πιο πειθαρχημένο, είχε ως αποτέλεσμα την τελική λίστα να αποτελείται από 463 διαφορετικούς τίτλους από 241 συγγραφείς! Μιλάμε για την Ελλαδίτσα και μόνο για τα τελευταία 50 χρόνια! Αυτό δεν είναι λίστα, είναι ουσιαστικά τα άπαντα.
Σκρόλαρα προς τα κάτω για σχεδόν μια αιωνιότητα ώστε να φτάσω στο τέλος της λίστας. Είναι προφανές ότι προτιμήθηκε να μην ληφθεί καμία δύσκολη απόφαση και ο τρόπος να επιτευχθεί αυτό είναι να συμπεριληφθούν τα πάντα. Ακόμη κι έτσι, πιστεύω, υπήρχαν ηχηρές απουσίες, αλλά αυτό είναι το λιγότερο. Καλύτερο βιβλίο, (με μόλις 25 ψήφους, κάτι που από μόνο του δείχνει πόσο κατακερματισμένη ήταν η συνολική ψήφος) βγήκε Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ πασά της Ρέας Γαλανάκη. Τώρα, εκτιμώ τη γραφή της Γαλανάκη άσχετα αν δεν ταιριάζει με το προσωπικό μου γούστο, και εκτιμώ το πόσο συντέλεσε το εν λόγω μυθιστόρημα στην αναβίωση του ιστορικού μυθιστορήματος στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία, αλλά, μεταξύ μας, δεν πιστεύω ότι ούτε η ίδια θεωρεί ότι το βιβλίο της είναι το καλύτερο των τελευταίων 50 ετών στη χώρα. Μπορώ εύκολα να σκεφτώ καμιά εικοσαριά βιβλία που είναι αναμφίβολα καλύτερα και πιο επιδραστικά. Όμως αυτό, είπα και πριν, δεν με ενοχλεί ιδιαίτερα. Αυτό που με ενοχλεί είναι το πόσο δυσκολευόμαστε να συνεννοηθούμε μεταξύ μας στην Ελλάδα, πόσο διαφορετικά κριτήρια έχουμε, πόσο αδυνατούμε να συγκλίνουμε σε κοινό τόπο, έτσι ώστε να καταλήγουμε να συμπεριλαμβάνουμε τα πάντα ώστε να μην θίξουμε κάποιον.
Πάμε τώρα στη λίστα του Guardian. Αυτή κι αν εκνεύρισε τόσο κόσμο. Γράφτηκαν πολλά κείμενα, από γνωστούς συγγραφείς μεταξύ άλλων. Κατ’ αρχάς ψυχραιμία. Προφανώς και διαφωνώ με την τελική κατάταξη. Είπαμε όμως, θα μου έκανε εντύπωση αν συμφωνούσα με οποιαδήποτε λίστα, πόσο μάλλον με μία λίστα τόσο δύσκολη και απαιτητική όσο τα «καλύτερα όλων των εποχών» χωρίς κανένα περιορισμό εποχής ή γλώσσας. Καλύτερο βιβλίο ανακηρύχθηκε το Middlemarch της Τζορτζ Έλιοτ. Προφανώς και δεν είναι (κατά τη γνώμη μου πάντα). Κι αυτό ενώ ο ίδιος είχα γράψει παλιότερα άρθρο εδώ που ανέλυα το πόσο σημαντικό είναι το εν λόγω μυθιστόρημα στην πεζογραφία του 19ου αιώνα και πόσο περίεργο είναι που παραμένει σχετικά άγνωστο στο ευρύ κοινό, ιδιαίτερα το ελληνικό. Αλλά είπαμε. Αντιλαμβάνομαι την ανάγκη να ταρακουνήσεις λίγο τα νερά και να προκαλέσεις. Αντιλαμβάνομαι επίσης την ανάγκη να προωθηθεί η γυναίκα συγγραφέας, η οποία τον 19ο αιώνα ήταν κάτι σπάνιο και αναμφίβολα αδίκως υποβαθμισμένο. Όμως δεν γίνεται να αλλοιώνεις την ίδια την ιστορία της λογοτεχνίας προκειμένου να προωθήσεις την οποιαδήποτε ατζέντα, διότι αυτό θα έρθει μετά να λειτουργήσει ως μπούμερανγκ. Δεν είναι θέμα σεξισμού η γραφή. Το ότι πολλά περισσότερα έργα από άντρες ανήκουν στον κανόνα της δυτικής λογοτεχνίας δεν οφείλεται σε προκατάληψη των κριτικών ή συγγραφέων, αλλά στο ότι εκ των πραγμάτων οι γυναίκες συγγραφείς τον δέκατο ένατο αιώνα και τουλάχιστον μέχρι τα μέσα του 20ού ήταν συντριπτικά λιγότερες. Είναι άδικο, ναι, που δεν τους δινόταν η ίδια ευκαιρία ή που οι ρόλοι υπαγόρευαν στις γυναίκες την προσκόλληση στην οικογένεια, αλλά δεν αλλάζει την ουσία. Ήδη είναι πασιφανές ότι πλέον οι γυναίκες συγγραφείς είναι πολύ περισσότερες και εξαιρετικά ταλαντούχες. Είχα γράψει ένα άλλο κείμενο άλλωστε που επισήμαινα ότι στη σύγχρονη αμερικάνικη λογοτεχνία, (πάντα ένας κυρίαρχος δείκτης), οι καλύτεροι εν ζωή συγγραφείς είναι γυναίκες, κάτι που δείχνει την αναμφίβολη αξία τους, αφού εδώ και δεκαετίες οι περιορισμοί στην προοπτική της καριέρας τους έχουν ελαχιστοποιηθεί.
Το ζήτημα της πρωτιάς στη λίστα το χρησιμοποίησα απλά ως ενδεικτικό παράδειγμα. Πολλά άλλα στοιχεία στην κατάταξη του Guardian με ξενίζουν και έχουν προκαλέσει αντιδράσεις και εκνευρισμό. Όμως δεν με απασχολεί ιδιαίτερα, και δεν πιστεύω ότι θα έπρεπε να μας απασχολεί υπερβολικά. Η διαφωνία από μόνη της προκαλεί συζήτηση και την ανταλλαγή επιχειρημάτων, και αυτό προωθεί τελικά την ίδια τη λογοτεχνία. Ναι, θεωρώ ότι υπάρχουν τεράστιες απουσίες, παρουσίες που δεν αξίζουν σε καμία περίπτωση την θέση τους, καθώς και χονδροειδώς λανθασμένες θέσεις στην τελική κατάταξη. Αλλά επαναλαμβάνω, θα μου έκανε εντύπωση αν συμφωνούσα με όλα, κάτι δεν θα πήγαινε καλά. Η οποιαδήποτε λίστα δεν συντάσσεται ώστε να αρέσει σε εμένα προσωπικά ή στον οποιονδήποτε αναγνώστη. Ούτε και σημαίνει ότι αποτελεί τις δέκα εντολές που απαγορεύεται να παραβιαστούν. Το να σε εκνευρίσει και λίγο είναι μέρος της απόλαυσης. Είναι σαν τις καφενειακού επιπέδου συζητήσεις για το ποιος είναι ο καλύτερος παίκτης ή ομάδα ή ταινία. Δεν είναι η λίστα του Σίντλερ. Ριλάξ.