Ανηδονία: Όταν το μυαλό ξεχνάει πώς να νιώθει χαρά. Από το βραχυκύκλωμα της ντοπαμίνης μέχρι τον Επίκουρο και τον Καμύ: Η ανατομία της συναισθηματικής «νέκρωσης».
Φαντάσου το εξής, το αγαπημένο σου φαγητό έχει γεύση χαρτόνι. Το να δεις τους φίλους σου μοιάζει με αγγαρεία. Η μουσική που κάποτε σε ανατρίχιαζε, τώρα είναι απλώς ηχητικά κύματα που χτυπάνε στο αυτί σου. Δεν είσαι λυπημένος. Δεν θρηνείς. Απλώς… δεν νιώθεις απολύτως τίποτα. Καλωσήρθες στον γκρίζο, αθόρυβο κόσμο της ανηδονίας.
Οι περισσότεροι νομίζουν ότι το αντίθετο της χαράς είναι η θλίψη. Λάθος. Το αντίθετο της χαράς είναι το απόλυτο κενό. Και ενώ η θλίψη σε κάνει να νιώθεις ζωντανός (έστω και μέσα από τον πόνο), η ανηδονία σε μετατρέπει σε παρατηρητή της ίδιας σου της ζωής.
Το απόφθεγμα της ημέρας από τον Μάρκες: «Πες του ναι. Ακόμα κι αν πεθαίνεις από τον φόβο..»
Τι είναι η Ανηδονία; (Η ιατρική & ψυχολογική Εξήγηση)
Ο όρος επινοήθηκε το 1896 από τον Γάλλο ψυχολόγο και γιατρό Théodule-Armand Ribot (Τεοντούλ-Αρμάν Ριμπό), για να περιγράψει ακριβώς αυτή την «ανικανότητα βίωσης ευχαρίστησης».
Στη σύγχρονη κλινική ψυχολογία, η ανηδονία (στερητικό «α-» + ηδονή) είναι το βασικότερο σύμπτωμα της βαριάς κατάθλιψης. Οι ειδικοί τη χωρίζουν σε δύο άξονες:
-
Κοινωνική ανηδονία: Η πλήρης αδιαφορία για ανθρώπινη επαφή.
-
Σωματική/Αισθητηριακή ανηδονία: Η αδυναμία να αντλήσεις ευχαρίστηση από τις αισθήσεις (φαγητό, άγγιγμα, φύση, σεξ).
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο; Είναι ένα ξεκάθαρο βραχυκύκλωμα στο σύστημα ανταμοιβής. Ο μηχανισμός της ντοπαμίνης (του νευροδιαβιβαστή που δίνει το κίνητρο και την ικανοποίηση) υπολειτουργεί δραματικά. Είναι σαν να προσπαθείς να οδηγήσεις ένα αυτοκίνητο που δεν έχει σταγόνα βενζίνης. Ο εγκέφαλος αρνείται να σου δώσει την «πληρωμή» της χαράς, οπότε καταρρέει κάθε κίνητρο να ζήσεις.
Η Φιλοσοφία της ανηδονίας: Από τον Επίκουρο στον Καμύ
Πολύ πριν ο Ριμπό βάλει ιατρική ταμπέλα στο φαινόμενο, οι μεγαλύτεροι φιλόσοφοι είχαν ήδη περιγράψει αυτόν τον υπαρξιακό τρόμο.
1. Επίκουρος: Η κατάρρευση του φυσικού σκοπού Για τον αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο Επίκουρο, η αληθινή «Ηδονή» δεν ήταν τα όργια και τα πλούτη. Ήταν η απουσία πόνου (απονία) και η ψυχική γαλήνη (αταραξία). Η μεγαλύτερη ηδονή ήταν ένα ποτήρι κρύο νερό όταν διψάς. Ο ασθενής με ανηδονία είναι η απόλυτη τραγωδία στο Επικούρειο σύστημα. Έχει χάσει τη βιολογική ικανότητα να χαρεί το απλό «ποτήρι με το νερό». Η ανηδονία σε αποκόβει από την ίδια τη φύση σου, κάνοντας την απλή ύπαρξη να φαντάζει ανούσια.
2. Άρθουρ Σοπενχάουερ: Το εκκρεμές της Πλήξης (Ennui) Ο Γερμανός απαισιόδοξος πίστευε ότι η ζωή ταλαντεύεται σαν εκκρεμές ανάμεσα στον πόνο (όταν μας λείπει κάτι) και την απόλυτη πλήξη (όταν το αποκτούμε). Αυτή η «Πλήξη» (ennui) του Σοπενχάουερ ταυτίζεται με την ανηδονία: Είναι η τρομακτική συνειδητοποίηση ότι καμία επιθυμία δεν έχει πλέον νόημα, βυθίζοντας τον άνθρωπο σε μια ανυπόφορη απάθεια.
3. Άλμπερτ Καμύ: Ο «Ξένος» της ίδιας του της ζωής Το λογοτεχνικό μνημείο της ανηδονίας. Στο βιβλίο «Ο Ξένος», ο Καμύ δημιουργεί τον Μερσώ, έναν ήρωα που δεν νιώθει τίποτα. Δεν κλαίει στην κηδεία της μητέρας του («Σήμερα πέθανε η μαμά. Ή ίσως χθες, δεν ξέρω»), δεν νιώθει πάθος για τη σύντροφό του, δεν νιώθει καν μεταμέλεια για έναν φόνο. Είναι η απόλυτη προσωποποίηση της συναισθηματικής επιπεδότητας απέναντι στο Παράλογο του κόσμου.
4. Σαίρεν Κίρκεγκωρ: Η «Ασθένεια προς Θάνατον» Ο πατέρας του υπαρξισμού είδε την ανηδονία ως την υπέρτατη απελπισία. Περιέγραψε μια κατάσταση όπου ο άνθρωπος νιώθει πνευματικά νεκρός, αποκομμένος από τον σκοπό του. Ζει, αναπνέει, αλλά το πνεύμα του αρνείται να συμμετάσχει στη ζωή.
Μια κρίσιμη διευκρίνιση: Μην μπερδεύετε την Κλινική Ανηδονία με τη Στωική «Απάθεια» (του Επίκτητου ή του Μάρκου Αυρήλιου). Ο Στωικός επιλέγει συνειδητά να μην άγεται και φέρεται από τα καταστροφικά του πάθη, ώστε να βρει γαλήνη. Ο ανηδονικός δεν επιλέγει τίποτα. Έχει χάσει την ικανότητα να νιώσει, ακόμα κι αν το θέλει απεγνωσμένα.
Η επιστροφή των χρωμάτων
Αν νιώθεις ότι αυτό το κείμενο φωτογραφίζει τη ζωή σου τώρα, πρέπει να ξέρεις το εξής: Η ανηδονία δεν είναι χαρακτήρας, είναι σύμπτωμα. Και ως σύμπτωμα, θεραπεύεται. Η χημεία του εγκεφάλου μπορεί να επανεκκινήσει (με ψυχοθεραπεία ή φαρμακευτική αγωγή). Το κλειδί συχνά είναι η δράση πριν από το συναίσθημα. Κάνε πράγματα μηχανικά, ακόμα και χωρίς να τα απολαμβάνεις στην αρχή, μέχρι ο εγκέφαλος να θυμηθεί πώς να παράγει ξανά τη σπίθα.
Γιατί η άποψή σου δεν σου ανήκει; 10 αποφθέγματα του Μαξ Στίρνερ