Ο Ντοστογιέφσκι, ο Έσσε και ο Στάινμπεκ συνέθεσαν τα απόλυτα εγχειρίδια του υπαρξιακού ιλίγγου, αποδεικνύοντας πως η ελευθερία, η ενοχή και το κακό είναι επιλογές που βαραίνουν αποκλειστικά εμάς.
Η σπουδαία λογοτεχνία δεν γράφτηκε ποτέ για να μας νανουρίσει αλλά για να μας ξυπνήσει βίαια, καταστρέφοντας τις βολικές μας βεβαιότητες. Αν αναζητάς την απόλυτη ανατομία της ανθρώπινης ψυχής, μακριά από απλοϊκούς ηθικισμούς, οφείλεις να αναμετρηθείς με τα κείμενα που διαμόρφωσαν την παγκόσμια διανόηση.
Ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, ο Έρμαν Έσσε και ο Τζον Στάινμπεκ δεν είναι απλώς κλασικοί συγγραφείς. Είναι οι αμείλικτοι ανατόμοι του ανθρώπινου σκότους, αυτοί που τόλμησαν να κοιτάξουν την άβυσσο της ελεύθερης βούλησης, τον διχασμό του εγώ και τον τρόμο της ευθύνης, παραδίδοντάς μας αριστουργήματα που λειτουργούν ως καθρέφτες της δικής μας υποκρισίας.
Από το Netflix στη βιβλιοθήκη: Ταινίες και σειρές που βασίστηκαν σε αγαπημένα βιβλία
Φιόντορ Ντοστογιέφσκι: Ο προφήτης της ενοχής και το βάρος της ελευθερίας
Κανείς στην ιστορία της λογοτεχνίας δεν χαρτογράφησε τα όρια της ανθρώπινης παράνοιας και της ηθικής συντριβής όπως ο Ντοστογιέφσκι. Στο «Έγκλημα και Τιμωρία», γκρεμίζει τον μύθο του Υπερανθρώπου. Ο Ρασκόλνικωφ διαπράττει τον φόνο θεωρώντας εαυτόν υπεράνω του ηθικού νόμου, μόνο και μόνο για να συνθλιβεί από τον ίδιο του τον ψυχισμό. Το πραγματικό τιμωρό όργανο δεν είναι η αστυνομία, αλλά η συνείδηση που αποσαθρώνει σταδιακά το μυαλό του, αποδεικνύοντας ότι καμία λογική εκλογίκευση δεν μπορεί να νικήσει την οντολογική ενοχή.
Εκεί, όμως, που ο Ντοστογιέφσκι αγγίζει την κορυφή της παγκόσμιας φιλοσοφικής σκέψης είναι στους «Αδερφούς Καραμάζοφ», και συγκεκριμένα στο μνημειώδες κεφάλαιο του «Μεγάλου Ιεροεξεταστή». Σε αυτές τις λίγες σελίδες συμπυκνώνεται όλη η τραγωδία της πολιτικής και θρησκευτικής ιστορίας της ανθρωπότητας. Ο Ιεροεξεταστής συλλαμβάνει τον Χριστό που επέστρεψε στη γη και του απευθύνει το πιο συντριπτικό κατηγορητήριο: Τον κατηγορεί ότι έκανε το μεγαλύτερο λάθος να χαρίσει στους ανθρώπους την απόλυτη ελευθερία.
Ο Ντοστογιέφσκι αποκαλύπτει εδώ μια ανατριχιαστική αλήθεια: Ο άνθρωπος τρέμει την ελευθερία. Δεν αντέχει το βάρος της ατομικής επιλογής και την αγωνία του απρόβλεπτου. Προτιμά να παραδώσει τη βούλησή του σε αυταρχικά συστήματα, σε δόγματα και σε δικτάτορες (τον Ιεροεξεταστή), αρκεί να του εξασφαλίσουν ψωμί, ασφάλεια και εφησυχασμό. Το κεφάλαιο αυτό δεν είναι απλώς θεολογία· είναι η πιο αιχμηρή πολιτική προφητεία για τον ολοκληρωτισμό και τη δειλία των μαζών που γράφτηκε ποτέ.
Έρμαν Έσσε: Η συντριβή του «φωτεινού κόσμου» και η ψευδαίσθηση του ενός εαυτού
Ενώ ο Ντοστογιέφσκι εξετάζει τον άνθρωπο σε σχέση με τον Θεό, ο Έρμαν Έσσε βουτάει στα πιο σκοτεινά νερά του ατομικού υποσυνείδητου. Στον «Ντέμιαν», καταστρέφει από τις πρώτες σελίδες την ψευδαίσθηση της ασφαλούς, καθωσπρέπει αστικής οικογένειας. Ο Έσσε αναποδογυρίζει τη βιβλική ηθική: Ο Κάιν δεν είναι πια ο κακός, αλλά ο αδάμαστος άνθρωπος που τολμά να σκεφτεί αυτόνομα. Εισάγοντας τη θεότητα του «Αμπράξας» που ενώνει το φως και το σκοτάδι μάς υπενθυμίζει ότι η αληθινή ολοκλήρωση δεν έρχεται με την καταπίεση των σκοτεινών μας ενστίκτων, αλλά με την απόλυτη αποδοχή ολόκληρης της φύσης μας.
Αυτή η εσωτερική σύγκρουση κορυφώνεται στον «Λύκο της Στέπας». Εδώ, ο Έσσε γελοιοποιεί την αστική ψευδαίσθηση ότι ο άνθρωπος διαθέτει μια ενιαία, αρμονική προσωπικότητα. Ο Χάρι Χάλερ σπαράσσεται από τη σύγκρουση του διανοούμενου αστού με τον αρχέγονο, ατίθασο «Λύκο» που διψά για σεξουαλικότητα και καταστροφή των συμβάσεων. Το να προσπαθείς να καταπνίξεις τα ένστικτά σου για να χωρέσεις στο καλούπι της «φυσιολογικής» κοινωνίας, οδηγεί μόνο στην υπαρξιακή παράλυση.
Τζον Στάινμπεκ: Η οργή της επιβίωσης και το δώρο της επιλογής
Εγκαταλείποντας την ευρωπαϊκή εσωτερικότητα, ο νομπελίστας Τζον Στάινμπεκ κατεβάζει τον υπαρξισμό στη λάσπη και τον κοινωνικό εξευτελισμό. Στα «Σταφύλια της Οργής», συνθέτει την απόλυτη, σύγχρονη τραγωδία της συστημικής εκμετάλλευσης. Γκρεμίζει τον μύθο του Αμερικανικού Ονείρου, δείχνοντας ότι το καπιταλιστικό σύστημα (οι τράπεζες, τα τρακτέρ) είναι ένας απρόσωπος θεός που συνθλίβει τους φτωχούς χωρίς τύψεις. Μέσα σε αυτή την εξαθλίωση, η μόνη σωτηρία έρχεται με το πέρασμα από το ατομικό «Εγώ» στο συλλογικό «Εμείς», αναδεικνύοντας την αλληλεγγύη ως το απόλυτο όπλο των απελπισμένων.
Από την άλλη, στο επικό «Ανατολικά της Εδέμ», ο Στάινμπεκ επαναδιαπραγματεύεται τον μύθο του Κάιν και του Άβελ, αποδεικνύοντας ότι το κακό δεν είναι κληρονομική ασθένεια. Το απόλυτο φιλοσοφικό κέντρο του βιβλίου εντοπίζεται στην εβραϊκή λέξη «Timshel» («Μπορείς»). Σε αντίθεση με τη μοιρολατρία, η λέξη αυτή αποτελεί τον ύψιστο φόρο τιμής στην ελεύθερη βούληση. Σημαίνει ότι δεν είσαι καταδικασμένος να επαναλάβεις τα λάθη των προγόνων σου. Ο Στάινμπεκ μάς παραδίδει την απόλυτη, τρομακτική ευθύνη: Έχεις τη δύναμη να επιλέξεις το καλό ή το κακό, και ακριβώς γι’ αυτό, δεν έχεις καμία δικαιολογία.
5 κορυφαίοι Αμερικανοί που μίλησαν για τον πόλεμο