Φρίντριχ Νίτσε: Η σκοτεινή αλήθεια πίσω από την πιο παρεξηγημένη ατάκα της ιστορίας
Γιατί το «Αυτό που δεν με σκοτώνει, με κάνει πιο δυνατό» δεν είναι σύνθημα αισιοδοξίας, αλλά ομολογία απόλυτου πόνου.
Ο άνθρωπος που το έγραψε ήταν σωματικά ράκος. Όταν ακούς αυτή τη φράση, ίσως φαντάζεσαι έναν γεροδεμένο πολεμιστή. Στην πραγματικότητα, ο Νίτσε έγραψε αυτή τη γραμμή στο βιβλίο του «Το Λυκόφως των Ειδώλων» (1888) ενώ υπέφερε από βασανιστικές ημικρανίες που τον κρατούσαν στο κρεβάτι για μέρες, έκανε εμετούς με αίμα, είχε σοβαρά προβλήματα όρασης και έπασχε από χρόνιες νευρολογικές ασθένειες. Δεν ήταν ένας υγιής άνθρωπος που έκανε επίδειξη δύναμης. Ήταν ένας άνθρωπος που πάλευε καθημερινά με το ίδιο του το σώμα για να καταφέρει απλώς να γράψει.
Ο Νίτσε και η κάθαρση: 31 φράσεις για να διώξεις ό,τι σε μικραίνει
Η πλήρης φράση στο βιβλίο του ξεκινάει ως εξής: «Από τη στρατιωτική σχολή της ζωής: Αυτό που δεν με σκοτώνει, με κάνει πιο δυνατό». Ο Νίτσε έβλεπε τη ζωή ως ένα πεδίο μάχης. Δεν έλεγε ότι κάθε αναποδιά σε κάνει αυτόματα καλύτερο άνθρωπο (η σύγχρονη ψυχολογία, άλλωστε, ξέρει καλά ότι τα βαριά τραύματα αφήνουν ουλές, όχι υπερδυνάμεις). Μιλούσε για την πνευματική αντοχή του να μην παραδίνεσαι στον μηδενισμό όταν όλα γύρω σου καταρρέουν.
Η ειρωνεία της απόλυτης κατάρρευσης. Λίγους μήνες αφού έγραψε αυτή τη φράση, ο Νίτσε υπέστη σοβαρή ψυχική κατάρρευση στους δρόμους του Τορίνο (όταν είδε έναν αμαξά να μαστιγώνει άγρια ένα άλογο, έτρεξε, αγκάλιασε το ζώο κλαίγοντας και κατέρρευσε). Δεν συνήλθε ποτέ. Πέρασε τα τελευταία 11 χρόνια της ζωής του χωρίς να έχει επαφή με το περιβάλλον, απόλυτα αδύναμος και εξαρτημένος από τη μητέρα και την αδερφή του. Τελικά, η ζωή όντως τον «σκότωσε» πνευματικά, πολύ πριν τον σκοτώσει βιολογικά.
Το τέλος της τοξικής θετικότητας και το Amor Fati
Τι σημαίνει λοιπόν σήμερα, στον δικό μας κόσμο, αυτή η φράση;
Ζούμε στην εποχή που λατρεύει να «ρομαντικοποιεί» το τραύμα. Ακούμε διαρκώς ότι ο πόνος είναι απαραίτητος, ότι κάθε αποτυχία είναι ένα μάθημα, ότι «κάθε εμπόδιο είναι για καλό». Ο Νίτσε δεν θα συμφωνούσε καθόλου με αυτό το χάιδεμα αυτιών. Το τραύμα σε καταστρέφει. Σε αδειάζει. Σε κάνει κομμάτια. Ο πόνος από μόνος του δεν έχει καμία απολύτως αξία.
Αυτό που εννοούσε ο φιλόσοφος κρύβεται πίσω από μια άλλη τεράστια έννοια του: Το Amor Fati (Η Αγάπη της Μοίρας). Ο Νίτσε μάς καλεί να αγαπήσουμε τη ζωή στην ολότητά της, συμπεριλαμβανομένου του πόνου, της αδικίας και της φρίκης.
Όταν σε χτυπάει μια τραγωδία (μια ασθένεια, μια απώλεια, μια τεράστια αποτυχία) και δεν πεθάνεις από αυτή, δεν επιστρέφεις ποτέ στο πώς ήσουν πριν. Το παλιό σου «εγώ» όντως πεθαίνει. Αυτό που επιβιώνει, η εκδοχή σου που αναδύεται μέσα από τα συντρίμμια, έχει αναγκαστεί να σφυρηλατήσει έναν νέο εαυτό. Γίνεσαι πιο σκληρός, όχι επειδή ο πόνος ήταν «καλός», αλλά επειδή ο μόνος τρόπος να συνεχίσεις να ζεις σε έναν τόσο σκληρό κόσμο, είναι να αρνηθείς να είσαι το θύμα.
Το «με κάνει πιο δυνατό» δεν σημαίνει «δεν πονάω πια». Σημαίνει «πονάω φρικτά, έχω χάσει τα πάντα, αλλά επιλέγω συνειδητά να βρω νόημα μέσα σε αυτή την κόλαση, αντί να παραιτηθώ». Αχ, βρε Νίτσε… Πού να ‘ξερες ότι ο δικός σου αβάσταχτος σωματικός πόνος και η υπαρξιακή σου κραυγή θα κατέληγαν, έναν αιώνα μετά, στάμπα σε θερμός του καφέ και λεζάντα για χαρούμενες σέλφι στο Instagram. Τουλάχιστον, όσοι διαβάσουν αυτό το κείμενο, θα ξέρουν πια την αλήθεια!
Έντγκαρ Άλλαν Πόε: 8 αποφθέγματα και 4 άγνωστες ιστορίες για τον «Πρίγκιπα του Τρόμου»